امینه اقدس، تیمچه

امینه‌اقدس، تیمچه \tīmče-ye amīne aqdas\، تیمچه‌ای بازمانده از دورۀ قاجاریه در بازار تهران که در راسته‌بازار مسگرها جا دارد. این تیمچه از شرق به بازار گونی‌فروشها، و از غرب به سرای چهاربازار می‌رسد.
امینه‌اقدس لقب یکی از زنان بانفوذ حرم‌سرای ناصرالدین شـاه (سل‍ 1264-1313 ق/  1848-1896 م) بود و گویا تیمچه، پیشکش شاه به او بود و به همین سبب، به نام او مشهور شده است (سرگذشت ... ، 111). امینه‌اقدس بنا‌به روایتی، دخترکی یتیم از اهالی یکی از روستاهای گروس بود و زبیده نام داشت. در یکی از سفرهای ناصرالدین شاه در 1275 ق، به هنگام عبور از گروس، یکی از زنان حرم‌سرا، از سر دلسوزی، زبیده را از بستگانش خرید و به خدمتکاران سپرد (امین‌الدوله، 13-14). او سپس برای تربیت و آموختن رسوم دربار به اندرون برده شد (ملیجک، 1/ 23، 27). وی پس از حدود یک سال، به عقد موقت ناصرالدین شاه درآمد (همانجا)، و تا 1311 ق که بر اثر بیماری درگذشت، به‌سبب توانایی‌اش در جلب اعتماد شاه، معتمد او و یکی از قدرتمندترین زنان حرم‌سرا، و حتى کشور شد. او خواهر ملیجک اول، محمد خان امین خاقان، و عمۀ ملیجک ثانی یا عزیزالسلطان بود. پس از مرگ زعفران‌باجی، مسئولیتهایش همچون ادارۀ صندوق‌خانۀ اندرون و جواهرات و خوراک شاه، به امینه‌اقدس محول شد (معیرالممالک، 90؛ ملیجک، همانجا، نیز 47). مسکوکات و وجوه نقدی‌ای که به شاه تقدیم می‌شد، نزد امینه‌اقدس می‌‌ماند و او در پایان هر سال به خزانه تحویل می‌داد (معیرالممالک، همانجا).
امینه‌اقدس از سال 1302 ق از درد چشم شکایت می‌کرد (اعتمادالسلطنه، 370) و به بیماری‌ای مبتلا شد که سرانجام به نابینایی کامل انجامید؛ اگرچه برای درمان وی بسیار تلاش، و حتى در 1307 ق برای درمان به اروپا فرستاده شد (فووریه، 146؛ ناصرالدین شاه، 3/ 285، 287). نابینایی و بیماری و نازایی بر قدرت و نفوذ امینه‌اقدس چندان مؤثر نبود. او در زمان حیات، صاحب ثروت زیادی بود و منزلش از مکانهای بست‌نشینی رجال حکومتی به شمار می‌رفت (اعتمادالسلطنه، 471؛ بامداد، 3/ 15).
تیمچۀ امینه‌اقدس تا به امروز همچنان کاربری تجاری خود را حفظ کرده است. برخی معتقدند این مکان پیش از آنکه به تیمچه بدل شود، محل ضراب‌خانۀ تهران بوده است (سرگذشت، همانجا، نیز 112). در نقشۀ تهران، ترسیم برزین، که از سالهای پایانی سلطنت محمد شاه قاجار (سل‍ 1250-1264 ق) به جا مانده، نیز موقعیت این تیمچه با نام «ضرب‌خانه» مشخص شده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 7). در نقشۀ اطراف تهران، ترسیم کرشیش، که تاریخ ترسیم آن را 1275 ق/  1859 م قید کرده‌اند، «ضراب‌خانه» خارج از حصار شاه تهماسبی، در جنوب قلهک، جانمایی شده است کـه می‌توانـد به معنـای متروک‌شدن بنـای ضرب‌خـانه در بازار باشد (همان، 9)؛ اما با توجه به اینکه نقشۀ مذکور در سال 1877 م در «سالنامۀ انجمن سلطنتی جغرافیای وین» با تصحیح یاکوب ادوارد پولاک منتشر شد، ممکن است دگرگونیهای تهران در طی 20 سالی که از ترسیم نقشه گذشته بود نیز در آن منظور شده باشد؛ به‌خصوص که می‌دانیم ضراب‌خانۀ دولتی (ه‍ م) جدید در جنوب قلهک رسماً در 1294 ق با حضور ناصرالدین شاه افتتاح شد (ه‍ د، 2/ 151-153). در نقشۀ کرشیش از دارالخلافۀ تهران، ضرب‌خانۀ سابق و تیمچۀ امینه‌اقدس کنونی را از موقعیت بنا و محدوده‌اش می‌توان بازشناخت؛ اما نام بنا قید نشده است (نک‍ : تهران‌نگـاری، 18). هندسۀ بنایی که در جـای ضرب‌خانۀ سابق در این نقشه ترسیم شده است، با هندسۀ کنونی بنای تیمچه تفاوت دارد. بااین‌حال، نه به‌درستی روشن است که ضرب‌خانۀ پیشین چه زمانی متروک شد، نه می‌دانیم بنایی که بعدها با نام تیمچۀ امینه‌اقدس مشهور شد، همان بنای قدیمی ضراب‌خانه بود یا آنکه بنای پیشین تخریب شد و تیمچه را در جای آن ساختند. همچنین اگر فرض شود که تیمچه در عهد ناصری از نو ساخته شده است، از تاریخ دقیق کار ساخت‌وساز آن آگاهی روشنی در دست نیست. با درنظرگرفتن سال ورود امینه‌اقدس به اندرون شاهی، یعنی یک سال پس از ترسیم نقشۀ کرشیش در 1275 ق، با اطمینان می‌توان گفت که نام بنای مذکور در این زمان تیمچۀ امینه‌اقدس نبوده است. در نقشۀ 1309 ق دارالخلافۀ ناصری، ترسیم عبدالغفار، نیز همچنان نام این تیمچه بر نقشه نیست؛ درحالی‌که اراضی امینه‌اقدس در تابع محلۀ بازار (همان، 44)، و خانۀ امینه‌اقدس در محلۀ دولت (همان، 36) در نقشه جانمایی شده است.
امینه‌اقدس فرزندی نداشت و پس از مرگش در 1311 ق، داراییهای او به برادرزاده‌اش، عزیزالسلطان رسید (اعتمادالسلطنه، 970). اما در آمار مربوط به 1317 ق، مالک تیمچۀ امینه‌اقدس فردی به نام حاجی رضا خان خزانه ثبت شده است ( آمار ... ، 556). امروزه این تمیچه مالک خصوصی دارد. 5 دانگ آن به نام کیخسرو اتحادیه، و یک دانگ به نام جواد اطمینان است (سرگذشت، 112). کیخسرو اتحادیه این ملک را از پدرش حاج جواد به ارث برده است (همانجا). تیمچۀ امینه‌اقدس با پلاک ثبتی 271‘4 مقابل سرای نقاره‌خانه جا دارد و ورودی این بنا در ضلع شمالی تیمچه و رو به راسته‌بازار مسگرهاست. این ورودی با در چوبی به دالانی مسقف منتهی می‌شود که با طاق و تویزه‌هایی عریض پوشانده شده است. در این دالان، حجره‌هایی در دو اشکوب با ارتفاع کم وجـود دارد. صحن تیمچـه هشت‌ضلعـی، و سقفی بـا گنبد ضربی، و یزدی‌بندی آن را پوشانده است. روزنه‌هایی در سقف تعبیه شده‌اند که فضای صحن را روشن می‌سازند. دورتادور صحن حجره‌هایی در دو اشکوب قرار دارد. راه دسترسی به حجره‌های فوقانی از درون حجره‌های پایین است؛ مگر در حجره‌هایی که در گوشۀ ضلع شمال ‌غربی صحن قرار دارند که با پلکانی آهنی به پایین مرتبط شده‌اند. در گوشۀ جنوب ‌شرقی نیز پلکانی وجود دارد که افزون‌بر ایجاد ارتباط بین صحن و طبقۀ اول، زیرزمین گوشۀ صحن را به طبقات متصل می‌کند. گذشته از یزدی‌بندی گنبد، تیمچه در وضع کنونی تزیین و کتیبه‌ای ندارد که در تاریخ‌گذاری دقیق‌تر آن راهگشا باشد.

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، 1368 ش؛ اعتمـادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1350 ش؛ امین‌الدوله، علی، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، 1370 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1357 ش؛ تهران‌نگاری؛ سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌های پیرامونی آن در دویست سال اخیر، به کوشش شهرام یوسفی‌فر و حسن حبیبی، تهران، 1389 ش؛ فووریه، ژان‌ باتیست، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، 1385 ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، 1390 ش؛ ملیجک، غلامعلی، روزنامۀ خاطرات، به کوشش محسن میرزایی، تهران، 1376 ش؛ نـاصرالدین شـاه، روزنـامۀ خـاطرات در سفـر سـوم فرنگستـان، به کوشش فاطمه قاضیها، تهران، 1373 ش. 

مریم عمّارلو