امین الملک، بازار/ دالان

امین‌الملک، بازار/  دالان \bāzār (dālān)-e amīn-ol-molk\، راسته‌ای شرقی ـ غربی در بازار تهران که در شمال مجموعۀ حاجب‌الدوله جا گرفته است. 
این راسته‌بازار از حجره‌هایی در دو طبقه، و طاقهایی با طول گوناگون تشکیل شده است. این راسته که از آن با نام دالان امین‌الملک هم یاد می‌کنند، از شرق به بازار بزرگ تهران (بازار بزازها)، و از غرب به بازار کفاشها منتهی می‌شود. نام این راسته برگرفته از نام مالکش، پاشا خان امین‌الملک، است. 
امین‌الملک از رجال دورۀ قاجاریه و پیشخدمت خاصۀ ناصرالدین شاه (سل‍ 1264-1313 ق/  1848-1896 م) بـود (اعتمادالسلطنه، ۳/ ۱۸۲۳؛ بامداد، ۱/  ۱۹۹). پاشا خان از عهد سلطنت محمد شاه (1250-1264 ق/ 1834- 1848 م) به‌واسطۀ برادرش هادی بیک، به دربار و حیطۀ سیاست راه یافت (ممتحن‌الدوله، ۲۶۹) و در عهد ناصری نقش او پررنگ‌تر شد. او در فاصلۀ سالهای ۱۲۷۶- ۱۲۷۹ ق چندین بار از شاه، نشان و انعام دریافت کرد (اعتمادالسلطنه، همانجا، نیز ۱۸۴۱) و ناصرالدین شاه در ۱۲۸۱ ق او را امین‌الملک لقب داد (همو، ۳/ ۱۸۶۵). پاشا خان در عهد ناصری، مناصب و وظایف گوناگونی داشت؛ ازجمله، پرداخت مواجب لشکر و دریافت لقب امین‌‌صرّه (همو، ۳/ ۱۷۸۷)؛ سامان‌دادن دارالشورای دولتی و دریافت لقب امین‌شورا؛ مهرداری مهر مبارک ادارۀ حکومت بروجرد و خمسه؛ وکالت خراسان؛ احضار وزرا و ابلاغ فرامین شاه به آنان؛ و پیشکاری دارالخلافه (همو، ۳/ ۱۸۸۶، ۱۹۲۲-۱۹۲۳؛ بامداد، ۱/ ۲۰۰). 
امین‌الملک پاشا خان پس از استعفای محمدناصر خان ظهیرالدوله از وزارت عدلیه، به‌جای او منصوب شد (اعتمادالسلطنه، ۳/  ۱۹۲۹؛ بامداد، ۱/ ۲۰۱). پاشا خان در ۱۲۸۹ ق، در حادثه‌ای در راه زیارت حضرت عبدالعظیم درگذشت (اعتمادالسلطنه، ۳/ ۱۹۳۶). او طی سالیان، ثروت بسیار اندوخت و بخشی از اموال حاج علی خان حاجب‌الدوله، ازجمله مجموعه‌بناهای حاجب‌الدوله را از ورثۀ او خرید (بامداد، همانجا)؛ ازاین‌رو، برای مدتی این مجموعه به نام امین‌الملک نیز خوانده می‏شد؛ اما پس از مرگ پاشا خان امین‌الملک و با به‌ارث‌رسیدن مجموعه به 3 دختر او (همانجا)، به‌تدریج مجموعه به نام مالک اولیه‌اش، یعنی حاجب‌الدوله، شهرت یافت. 
در نقشۀ ۱۲۷۵ ق/  1859 م از دارالخلافۀ تهران، ترسیم کرشیش، اثری از دالان امین‌الملک و مجموعۀ حاجب‌الدوله نیست (تهران‌نگاری، ۱۸). در نقشۀ ۱۳۰۹ ق/  1892 م عبدالغفار، گرچه می‌توان این ابنیه را از محل استقرار و شکل و موقعیت در نقشه تشخیص داد، با وجود این با نامهای دیگری مشخص شده‌اند: بازار امین‌الملک با نام بازار سقط‌فروشها، و مجموعۀ حاجب‌الدوله با نام سرای ورثۀ ‌امین‌الملک (همان، ۳۹). با مقایسۀ دو نقشۀ کرشیش و عبدالغفار نجم‌الدوله می‌توان دریافت که در مدت زمان بین ترسیم این دو نقشه، تغییرات این بخش از بازار چشمگیر بوده است. افزون‌بر شکل‌گرفتن بازار امین‌الدوله و مجموعۀ حاجب‌الدوله در جنوب آن، از سبزه‌میدان تا شمال بازار امین‌الملک که در نقشۀ کرشیش محل جبه‌خانۀ دولتی بود، تیمچه‌ها، سراها و دالانهای بی‌شمار ساخته شده است (همانجاها). در نقشۀ عبدالغفار مدخل شرقی بازار امین‌الملک که در مقابل مسجد شاه قرار دارد، از سمت شمال بـا بازار سراجها، و از جنوب با مدرسۀ عبدالله خان هم‌جوار بوده است و مجموعۀ حاجب‌الدوله ازطریق دو دالان عریض به بازار امین‌الملک مرتبط می‌شدند (همانجا). 
امروزه 6 دالان شمالی ـ جنوبی این دو بنـا را به‌هـم متصل می‌کند که 4 دالان از صحن مجموعۀ حاجب‌الدوله آغـاز می‌شوند (نک‍ : نقشه ... ). دالانی که ایوان شمـالی حیاط سرای حاجب‌الدوله را به بازار امین‌الملک پیوند می‌دهد، دوطبقه است و با پلکانهای متعدد به حجره‌های بالایی راه دارد. در محل اتصال این دالان و بازار امین‌الملک، چهارسویی پدید آمده که با رسمی‌بندی پوشانده شده است ( گنج‌نامه ... ، 9/ ۱۹۰). دالان دیگری که از دالانی بین تیمچۀ کوچک و سرای حاجب‌الدوله آغاز می‌شود، در محل تقاطع با بازار امین‌الملک با طاق پوشانده شده است. این دالان ساده‌تر از چهارسویی است که در قسمت شرقی آن قرار گرفته است. مجموعۀ این دالانهای موازی که سرا و بازار امین‌الملک را به‌هم می‌رساند، ترکیبی بدیع از پیوند صحن با راستۀ بازار است (همانجا). در دالان امین‌الملک، امروزه بیشتر پوشاک می‌فروشند؛ اما در اواخر دورۀ قاجاریه محل تجمع عطاریهای بنکدار و سپس‌تر از مراکز فروش لوازم خرازی‌ بوده است (شهری، ۲/ ۱۹۴).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۶۳ ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌‌حال رجال ایران، تهران، ۱۳۴۷ ش؛ تهران‌نگاری؛ شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، ۱۳۷۶ ش؛ گنج‌نامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران: بناهای بازار، به کوشش کامبیز حاجی‌قاسمی، تهران، ۱۳۸۳ ش؛ ممتحن‌الدوله، میرزا مهدی، خاطرات، به کوشش حسینقلی خان شقاقی، تهران، ۱۳۶۲ ش؛ نقشۀ تهران.

مریم عمّارلو