امین الملک

امین‌الملک \amīn-ol-molk\، میرزا اسماعیل خان (1284-1316 ق/ 1867- 1898 م)، وزیر خزانه و وزیر داخلۀ دورۀ ناصری و دورۀ مظفری. 
میرزا اسماعیل خان، پسر آقا ابراهیم امین‌السلطان و برادر میرزا علی‌اصغر خان، اتابک اعظم، امین‌السلطان ثانی، در آغاز جوانی به تحصیل علوم دینی پرداخت و به کسوت روحانیان درآمد (علوی، 33؛ فووریه، 133). در 1300 ق/ 1883 م پس از درگذشت آقا ابراهیم، پسر بزرگ‌تر وی، میرزا علی‌اصغر خان، لقب امین‌السلطانی او را دریافت کرد و پسر کوچک‌تر او، میرزا اسماعیل ملقب به امین‌الملک شد. میرزا اسماعیل درحالی‌که 17 سال بیشتر نداشت، به ریاست خزانۀ دولتی گماشته شد (نظام‌السلطنه، 1/ 176؛ سفرنامه‌ها ... ، 1/ 660). 
امین‌الملک در مدت کوتاهی عهده‌دار وظایف و مناصب مهمی چون وزیر مالیه، رئیس خزانه، رئیس گمرک و رئیس کل غلات ایران گردید (دیوان‌بیگی، 196؛ افضل‌الملک، 47). وی در 1303 ق/ 1885 م نیز به عضویت دارالشورای کبرى درآمد و خطاب «خانی» دریافت کرد (محبوبی، 2/ 491). اعتمادالسلطنه که از وی با عنوان «شیخ اسماعیل خان امین‌الملک» یاد کرده است ( المآثر ... ، 120)، مناصبی را که او تا 1306 ق/  1888 م عهده‌دار بوده، چنین برمی‌شمارد: ریاست ادارۀ خزانه، وزارت مالیه و دربار اعظم، ادارۀ غلات ممالک محروسه، خازن مهر مقدس و همچنین عهده‌دار ادارۀ حکومت و تولیت زاویۀ حضرت عبدالعظیم (همان، 41، 385، 391-392). فووریه نیز در 1308 ق/ 1890 م وی را «وزیر مالیه و صاحب‌جمع یعنی رئیس اصطبل و بارخانۀ شاه» معرفی کرده است (همانجا). امین‌الملک چندی نیز وزارت ابنیۀ دولتی را بر عهده داشته است (افضل‌الملک، 47، 56، 82). 
افزون‌بر اینها، امین‌الملک در زمان صدارت امین‌السلطان، در تمام امور صدارت نیز دخالت تام داشت (دیوان‌بیگی، همانجا) و به‌عنوان نایب کل وزارت اعظم و نایب کل اداره‌های خاصۀ صدارت عظمى عمل می‌کرد (محبوبی، همانجا). 
امین‌الملک با توجه به مناصب و مشاغل مهمی که داشت و به‌ویـژه به‌واسطۀ اینکه ضراب‌خانه هم زیر نظـر وی و برادرش امین‌السلطان اداره می‌شد، صاحب ثروت هنگفتی بود (محبوبی، 2/ 491؛ علوی، 33؛ نظام‌السلطنه، 1/ 243)؛ تخمین زده شده است که وی حدود 5 تا 10 کرور (5/ 2 تا 5 میلیون تومان) دارایی داشته است (سالور، 2/  1099). 
امین‌الملک باغ و عمارتی زیبا و اشرافی در جنوب تهران عهد ناصری داشت. این عمارت را موسیو بوتال به سبک معماری اروپایی ساخته، و امین‌الملک برای ساخت آن حدود 70هزار تومان هزینه کرده بود (اعتمادالسلطنه، روزنامه ... ، 1148، المآثر، 120). وی در زمان حیاتش متهم به سوءاستفاده از مقام و مال‌اندوزی از راه اختلاس بود و ناصرالدین شاه در اواخر عمر نسبت به او بدگمان شده، و در پی فرصتی بود تا به حسابهای او رسیدگی کند (نک‍ : فووریـه، 236؛ تـاج‌السلطنه، 47؛ اعتمـادالسلطنـه، روزنامه، 954؛ سالور، 1/ 854؛ نظام‌السلطنه، 1/  198، 243). اما در دورۀ ناصری اقدامی دراین‌باره صورت نگرفت و ماجرای رسیدگی به حساب امین‌الملک به دورۀ مظفـرالدیـن شـاه کشیـده شـد (نک‍ : سـالـور، 2/ 1086). بااین‌حال، امین‌الملک تا 6 ماه پس از جلوس مظفرالدین شاه، همچنان وزارت خزانه و گمرک را بر عهده داشت (سپهر، 1/ 16؛ دیوان‌بیگی، 212). تااینکه در پی برکناری امین‌السلطان از صدارت و تبعیدش به قم در 18 جمادی‌الآخر 1314 ق/ 24 نوامبر 1896 م، وی نیـز از تمامی مناصب خود برکنار، و رسیدگی به حساب و کتاب وی آغاز شد (سالور، 2/ 1102، 1163). 
در 16 محرم سال 1316، زمانی‌که امین‌الملک خانه‌نشین شده بود و در بیم و هراس به سر می‌برد که مبادا بخواهند آسیبی به او وارد آورند و او را نیز مانند برادرش، امین‌السلطان از تهران تبعید کنند، از سوی مظفرالدین شاه به وزارت داخله منصوب شد (سفرنامه‌ها، 4/ 152؛ دیوان‌بیگی، 226؛ وقایع ... ، 547) و سؤال و جواب والیان و حکام ولایات و انجام امور ادارات، به‌تمامی برعهدۀ وی محول گردید (افضل‌الملک، 273، 240-241؛ سپهر، 1/ 212، 240). این انتصاب در زمانی صورت گرفت که مظفرالدین شاه در پی برکناری میرزا علی خان امین‌الدوله از صدارت، بر آن بود تا انتظام امور را به افرادی کاردان بسپارد (افضل‌الملک، 240). 
زمانی‌که فرستادۀ مظفرالدین شاه به خانۀ امین‌الملک رفت تا وی را برای برعهده‌گرفتن وزارت داخله به دربار احضار کند، امین‌الملک از این احضار بی‌موقع به هراس افتاد (همانجا؛ مجدالاسلام، 180؛ سپهر، 1/  239). ترس وی به حدی بود که بعضی از اطبا مرگ نابهنگام او را به آن نسبت داده‌اند. درهر‌حال، امین‌الملک به دربار رفت و برخلاف انتظار، کمال مرحمت و عنایت دید (مجدالاسلام، همانجا) و فرمان وزارت داخله را از دست مظفرالدین شاه دریافت کرد (افضل‌الملک، همانجا؛ سپهر، 1/ 240). گویا امین‌الملک در این منصب، لیاقت از خود نشان داده، و با دقت بسیار به کارها رسیدگی می‌کرده است. 
وزارت داخلۀ امین‌الملک درواقع مقدمۀ صدارت دوبارۀ امین‌السلطان ــ صدراعظم پیشین ــ بود. بنابراین دو ماه بعد، یعنی در ربیع‌الاول 1316/  اوت 1898، امین‌السلطان از قم به تهران آمد و به صدارت گماشته شد (دولت‌آبادی، 1/ 211؛ افضل‌الملک، 241-242) و دو برادر بار دیگر در مصدر امور قرار گرفتند. امین‌الملک به‌زودی مقام و موقعیتی بالاتر از گذشته یافت (سالور، 2/ 1264). اما دیری نپایید که میرزا اسماعیل خان امین‌الملک، در 16 ذیحجۀ 1316 در‌حالی‌که بیش از 32 سال از عمر او نمی‌گذشت، در تهران درگذشت و در قم، در مقبرۀ اختصاصی خانوادگی به خاک سپرده شد (محبوبی، 2/ 491). 
پس از میرزا اسماعیل خان، لقب امین‌الملک نیز به پسر بزرگ وی، میرزا عیسى خان داده شد (افضل‌الملک، 367؛ سپهر، 1/ 370-371). دربارۀ سبب مرگ زودهنگام امین‌الملک، سخنان متفاوتی گفته شده است. برخی مرگ وی را به‌واسطۀ گرفتاریها و ناملایمتیهایی می‌دانند که در دوران عزل خود دیده بود (هدایت، 112)؛ اما گویا مرگ وی به‌سبب بیماری‌ای بوده که از قبل داشته است (علوی، 33، 34؛ افضل‌الملک، 378). 
شمس‌المعالی ماده‌تاریخی برای فوت امین‌الملک گفته که به حسـاب ابجد برابر با 1316 ق اسـت (نک‍ : سپهـر، 1/ 375). 

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1345 ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ افضل‌الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، 1361 ش؛ تاج‌السلطنه، خاطرات، به کوشش همان دو، تهران، 1361 ش؛ دولت‌آبادی، یحیى، حیات یحیى، تهران، 1371 ش؛ دیوان‌بیگی، حسین، خاطرات، به کوشش ایرج افشـار و محمدرسول دریاگشت، تهران، 1382 ش؛ سالور، قهرمان میرزا، (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ سپهر، عبدالحسین، مرآة الوقایع مظفری، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1386 ش؛ سفرنامه‌های خطی فارسی، به کوشش هارون وهومن، تهران، 1388 ش؛ علوی، ابوالحسن، رجال عصر مشروطیت، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1385 ش؛ فووریه، ژان، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، 1385 ش؛ مجدالاسلام کرمانی، احمد، تاریخ انحطاط مجلس، به کوشش محمود خلیل‌پور، اصفهـان، 1356 ش؛ محبوبی اردکانی، حسین، تعلیقات بر المآثر و الآثار اعتمادالسلطنه (چهل سال تاریخ ایران، ج 2)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ نظام‌السلطنه مافی، حسینقلی، خاطرات و اسناد، به کوشش معصومه نظام‌مافی و دیگران، تهران، 1362 ش؛ وقایع اتفاقیه (مجموعه‌گزارشهای خفیه‌نویسان انگلیس)، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، 1383 ش؛ هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، 1385 ش. 

شهناز جنگجو