امین لشکر، کوچه

امین‌لشکر، کوچه \kūče-ye amīn-laškar\، کوچه‌ای واقع در محلۀ عودلاجان در تهران عصر ناصری.
در نقشۀ نجم‌الدوله از تهران که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، کوچۀ امین‌لشکر در منتهاالیه شمال کوچۀ حاجی میرزا شفیع به‌صورت بن‌بستی به‌نسبت بلند، در امتداد شرق به غرب جانمایی شده است. در این نقشه، کوچۀ حاجی میرزا شفیع یکی از کوچه‌های منشعب از جانب جنوب غربی راستۀ سرچشمه است و ازطریق کوچه‌ای که نام آن ثبت نشده، به تکیۀ رضاقلی خان که درواقع نقـش چهارراهی بـرای دسترسی به گذرگاههـای اطراف را ایفا می‌کرده، به منتهاالیه جنـوب راستۀ سرچشمه راه می‌یافته است. همچنین در این نقشه، در جانب شمالی کوچۀ امین‌لشکر، خانه‌ای باعنوان «خانۀ حاجی غلامرضا» جانمایی شده اسـت (نک‍ : اطلس تهران ... ، 77).
در نقشۀ تهران، اثر کرشیش که در 1275 ق/  1859 م، به چاپ رسیده است، کوچۀ امین‌لشکر بدون ثبت نام آن، اما با جزئیات بیشتری نسبت بـه نقشۀ نجم‌الدوله ترسیـم شده است؛ در این نقشه، در میانه و غرب کوچه، دو بن‌بست رو به جنوب جانمایی گردیده که در نقشۀ نجم‌الدوله به آنها اشاره‌ای نشده است. همچنین در این نقشه خانه‌ای با عنوان «خانۀ امین‌لشکر» در ضلع شمـالی کوچه ــ در محلی که در نقشۀ نجم‌الدوله با عنوان خانۀ حاجی غلامرضا آمده ــ جانمایی شده است که نشان می‌دهد نام کوچۀ امین لشکر مربوط به دورۀ پیش از ترسیم نقشۀ نجم‌الدوله بوده است، و به شخصی اشاره دارد که هم‌زمان با تهیۀ نقشۀ کرشیش، در آن کوچه منزل داشته است (نک‍ : همان، 42-43).
در نقشۀ تهران اثر برزین (1268 ق/ 1852 م) که در سالهای پایانی سلطنت محمد شاه قاجار ترسیم شده است، نشانی از کوچه‌های حد فاصل میان راسته‌بازار سرچشمه و پامنار وجود ندارد (همان، 31). اگر جزئیات نقشۀ برزیـن را صحیح بدانیم، آنگاه این گمان تقویت می‌شود که کوچۀ امین‌لشکر در اوایل دورۀ ناصری شکل گرفته است.
در دورۀ ناصری تنی چند از رجال ملقب به امین‌لشکر بوده‌اند که از آن جمله می‌توان به اینها اشاره کرد: میرزا عنایت‌الله امین‌لشکر (عضو ادارۀ دفتر لشکر در زمان ناصرالدین شاه)، میرزا قهرمان امین‌لشکر (وزیر فواید عامه) و علینقی امین‌لشکر (از اعضای مؤسس مجلس تحقیق دولتی). بـا بررسی تاریخ نام‌گذاری کوچه و نیز اطلاعاتی که از زندگی اشخاصی ملقب به این عنوان در این دوره، در دست داریم، می‌توان چنین احتمال داد که این کوچه منسوب به میرزا عنایت‌الله امین‌لشکر (د 1277 ق/ 1860 م) بوده باشد (نک‍ : اعتمادالسلطنه، 42؛ خورموجی، 266؛ سلیمانی، 47).
 با اجرای طرح توسعۀ تهران و خیابان‌کشیهای جدید در دورۀ پهلوی اول، بازار راستۀ سرچشمه دچار تغییراتی شد و با نام خیابان سیـروس (شهیـد مصطفى خمینی کنونی) به سوی جنوب ادامه یافت؛ اما بیشتر کوچه‌های دو طرف آن به همـان شکل حفظ شـد. امروزه خیابانی که از تکیۀ رضاقلی خان به ‌سوی غرب کشیده شده، «کرانه» نام گرفته است و کوچه‌های شمالی آن، یعنی کوچه‌هایی که در نقشۀ نجم‌الدوله به نامهای حاجی میرزا شفیع و امین‌لشکر ثبت شده‌اند، هر دو به نام کوچۀ «چوپانی» خوانده می‌شود (‌ اطلس همراه ... ، 122؛ نقشه ... ).

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اطلس همراه تهران، گیتاشناسی، تهران، 1395 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ خورموجی، محمدجعفر، حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، 1363 ش؛ سلیمانی، کریم، القاب رجال دورۀ قاجاریه، تهران، 1379 ش؛ نقشۀ تهران.

علیرضا بنی‌جانی