امین الضرب دوم، خانه ـ باغ

امین‌الضرب دوم، خانه ـ بـاغ \xāne-bāq-e amīn- oz-zarb-e dov(v)om\، خانه ـ باغی تـاریخی در سه‌راه امین‌حضور در منطقۀ 12 شهرداری تهران که از 1312 ق/  1894 م، تا زمان نگارش مقالۀ حاضر (1394 ش) سکونت‌گاه خانوادۀ امین‌الضرب دوم (مهدوی)، و محل نگهداری اسناد مالی و تجارتی این خانواده بوده است. 
سازنـدۀ خـانـه ـ بـاغ امیـن‌الضـرب، حـاجـی میـرزا محمدحسین شیرازی است که اطلاع چندانی از زندگی‌اش در دست نیست. او تنها چند سالی در این خانه سکونت داشت و از 1312 ق تا کنون خانوادۀ امین‌الضرب (مهدوی) مالک و ساکن آن بوده‌اند. این خانواده اصالتاً از اهالی اصفهان بودند و نام خانوادگی مهدوی از نام حاج مهدی اصفهانی پدربزرگ حاج محمدحسن امین دارالضرب (1253-1316 ق/ 1837- 1898 م)، گرفته شده است (باستانی، 500). شخص اخیر که در 1312 ق، خانۀ محمدحسین شیرازی را به تملک خود درآورد، از تجار بزرگ ایران در دورۀ ناصری بود که پس از یک دورۀ تنگ‌دستی، ناشی از ورشکستگی و فوت پدر، به تهران آمد (امین‌الضرب، 356) و به خریدوفروش کالاهای امانی مشغول شد (بامداد، 3/  348). تجارت او به‌زودی رونق گرفت و از حدود سال 1288 ق، به حوزۀ بازرگانی خارجی پا نهاد (مهدوی، شیرین، 335)، سپس با همکاری میرزا علی‌اصغر خان اتابک امین‌السلطان، صدراعظم ناصرالدین شاه، موفق شد که امتیاز ضراب‌خانۀ سلطنتی را به دست آورد و از همین زمان بود که به امین دارالضرب (امین‌الضرب) معروف شد. او از حدود سال 1300 تا 1314 ق که از سوی رقبای خود، ازجمله با هدف اخاذی، به تقلب در ضرب سکه متهم شد، به‌تناوب ادارۀ ضراب‌خانه را بر عهده داشت (نک‍ : بامداد، 3/ 350- 359). 
حاج محمدحسن امین‌الضرب (از این پس، امین‌الضرب اول) از پیشگامان ایجاد صنایع جدید در دورۀ ناصری است که با واردکردن ابزارها و دستگاههای لازم از اروپا، به ایجاد کارخانه‌هایی نظیر ابریشم‌ریسی، پشم‌بافی، چینی‌سازی و شیشه‌سازی در نقاط مختلف کشور اقدام کرد (مهدوی، شیرین، 336). ثروت او پس از مرگش با شایعات و اختلاف زیادی از 800 هزار تا 25 میلیون تومان برآورده شده است (همو، 349). 
پس از مرگ امین‌الضرب اول، خانۀ واقع در سه‌راه امین‌حضور به فرزندش آقا محمدحسین رسید که به‌زودی به این خانۀ مجلل نقل مکان کرد. محمدحسین امین‌الضرب (1289-1351 ق/ 1872-1932 م) در تهران زاده شد و تحصیلات خود شامل علوم دینی و قدیمه را در همین شهر به پایان برد. نیز، هنگامی‌که سید جمال‌الدین اسدآبادی به تهران آمد و در خانۀ پدرش، امین‌الضرب اول اقامت گزید، یک دورۀ مکالمه و نگارش زبان عربی را نزد وی آموخـت (امین‌الضرب، 375-376). حـاج محمدحسیـن از دورۀ حیات پدرش وارد فعالیتهای بازرگانی شد و به اروپا سفر کرد، اما این سفر براثر گرفتاری پدرش در موضوع ادارۀ ضراب‌خانه، نیمه‌تمام ماند (هدایت، 100). 
امین‌الضرب در دورۀ سلطنت مظفرالدین شاه در زمرۀ بزرگ‌ترین بازرگانان کشور بود و روابط نزدیکی با دربار داشت؛ چندان‌که در 1323 ق/ 1905 م، شاه را در سومین سفرش به فرنگ همراهی کرد (علوی، 623). بااین‌همه، او به هنگام جنبش مشروطه به صف مشروطه‌خواهان پیوست (دولت‌آبادی، 2/ 75-76؛ ناظم‌الاسلام، 3/ 561-562)، و در نخستین دورۀ مجلس شورای ملی، نمایندۀ تجار و نایب‌رئیس دوم مجلس بود. حضور محمدحسین امین‌الضرب در مجلس شورای ملی، طی دوره‌های هفتم، هشتم و نهم ادامه پیدا کرد و در مجلس مؤسسان تغییر سلطنت نیز حضور داشت (همو، 3/ 633؛ آل‌داود، 292-296). او پس از کودتای 1299 ش، و ظهور و قدرت‌یابی رضا خان در صحنۀ سیاسی ایران، به جرگۀ هواخواهان تغییر سلطنت پیوست (ترابی، 495، 514)، بااین‌حال، در سالهای پایانی عمر، گرفتاریهایی با رضا شاه پیدا کرد (هدایت، 101). 
در حوزۀ اقتصاد، فعالیتهای تجاری امین‌الضرب پیوسته در حال گسترش بود و در برخی شهرهای اروپایی مانند لندن، پاریس، مارسی و مسکو، دفاتر نمایندگی یا املاک و مستغلات داشت. افزون‌براین، نخستین کارخانۀ برق تهران را راه انداخت که تا سال 1316 ش/ 1937 م، مهم‌ترین مولد برق در شهر تهران بود (آل‌داود، همانجا). حاج محمدحسین امین‌الضرب (از این پس، امین‌الضرب دوم) از بنیان‌گذاران «اتاق تجارت تهران»، و مدتی نیز رئیس آن بود (همانجا؛ نیز ترابی، 292). 
پس از مرگ امین‌الضرب دوم، خانۀ سه‌راه امین‌حضور به شرحی که خواهد آمد، به 3 تن از فرزندانش به نامهای محسن، یحیى و اصغر مهدوی رسید. ازاین‌میان، یحیى و اصغر تا پایان عمر در این خانه زندگی کردند و محسن سهم خود را به فروش رساند. 
محسن مهدوی (1276-1360 ش/ 1897-1981 م)، از بطن طوبى خانم ملقب به آفاق، به کار سیاست اشتغال داشت (صدیقی). او در دوره‌های نهم تا سیزدهم مجلس شورای ملی (1311-1322 ش/ 1932-1943 م) نمایندۀ قمشه (شهرضا) بود و در دورۀ دوم مجلس سنا نیز به‌عنوان سناتور انتصابی از حوزۀ ساری حضور داشت (فرهنگ، 115، 344). 
یحیى مهدوی (1287- 1379 ش/  1908-2000 م) از بطن خجسته خانم، زادۀ تهران بود و تحصیلات متوسطه و عالی خود را در همین شهر، در مدرسۀ دارالفنون و دارالمعلمین عالی گذراند. سپس با بورس دولتی به پاریس رفت و موفق شد که تا سال 1317 ش، تحصیلات خود در رشتۀ فلسفه را کامل کند. آنگاه به ایران بازگشت و به‌عنوان استاد فلسفه به استخدام دانشگاه تهران درآمد. یحیى مهدوی از 1320 تا 1352 ش، در دانشگاه تهران مشغول تحقیق و تدریس بود و تألیفهای قابل توجهی در حوزۀ فلسفه از خود بر جای نهاد ( ایرانیکا). 
برادر کوچک‌تر، اصغر مهدوی (1294-1383 ش/  1915-2004 م)، از بطن خجسته خانم، تحصیلات دانشگاهی خود را در تهران و پاریس در رشته‌های حقوق و اقتصاد به پایان برد و استاد دانشکده‌های حقوق و علوم سیاسی و اقتصاد دانشگاه تهران بود. نیز، از کارشناسان برجستۀ نسخه‌های خطی به شمار می‌آمد. او افزون‌بر تألیفاتی در علم اقتصاد، کارهای پرشمار و درخور توجهی در تصحیح نسخه‌های خطی و گردآوری و پژوهش اسناد تاریخی ــ ازجمله اسنـاد مالی و تجارتی پدر و پدربزرگ خـود ــ دارد (نک‍ : قمی‌نژاد، 21-24). 

پیشینه

زمان ساخت خانۀ امین‌الضرب معلوم نیست؛ اما ازآنجاکه نام و نشان آن به سال 1309 ق/ 1892 م، در «نقشۀ دارالخلافۀ ناصری طهران»، ترسیم عبدالغفار نجم‌الدوله آمده، و در محلۀ دولت، یعنی محدودۀ توسعۀ تهـران پـس از 1284 ق/ 1867 م قـرار گرفتـه، بی‌شـک در این فاصله ساخته شده است. بانی این خانه، حاجی میرزا محمدحسین شیرازی، فرزند حاجی میرزا کریم صراف است. او با صدهزار تومان سرمایه‌ای که از پدرش گرفته بود، به تهران آمد و نبش خیابان چراغ‌برق و عین‌الدوله (سه‌راه امین‌حضور) قطعه‌زمین باقی‌مانده‌ای از بـاغ بزرگ سردار (نک‍ : ه‍ د، بـاغ سردار) را خریـد و عماراتی شامل بیرونی، اندرونی، خلوت و تکیه را در آن بنا نهاد. این خانه با بهترین اثاثیۀ متداول زمان، زینت یافته بود و شکوه آن به‌حدی بود که مردم از تمام شهر به تماشایش می‌آمدند. محمدحسین شیرازی در این خانه مراسم روضه‌خوانی و اطعام هزارنفری را ترتیب می‌داد؛ اما پس از مدتی ورشکست شد و خانه‌اش در مقابل بدهیهایی که به امین‌الضرب اول داشت، به تملک او درآمد (مستوفی، 1/ 756؛ تبریز ... ، 58)؛ این انتقال مالکیت در 1312 ق/ 1894 م صورت پذیرفت. یکی از اسنـاد امین‌الضرب اول، مورخ 27 رجـب 1312 به این موضوع اشاره دارد و پیداست که انتقال مالکیت، کمی پیش از این تاریخ بوده است. همراه با خانه، بخش قابل توجهی از اسباب و اثاثیۀ نفیس آن نیز به امین‌الضرب اول منتقل شد که اکنون تعداد کمی از آنها باقی است (همانجا؛ نیز صدیقی؛ مهدوی، مژده). 
در نقشـۀ نجـم‌الدولـه کـه بـه سـال 1309 ق/ 1892 م ترسیم شده، موقعیت خانۀ مذکور باعنوان باغ حاجی میرزا حسین صراف مشخص شده است (نک‍ : اطلس ... ، 77). در این زمان، باغ مزبور به مساحت تقریبی 12هزار مـ2، جزئی از محلۀ پشت دروازه شمیران بود. از جنوب به خیابان باغ سردار (چراغ‌گاز و چراغ‌برق بعدی/  امیرکبیر کنونی)؛ از شرق به خیابان امین‌حضور (عین‌الدولۀ بعدی/  ایران کنونی)؛ از شمال به خانۀ میرزا حسن (؟)؛ و از غرب به خانۀ مستشارالملک محدود می‌شد (همانجا). عمارت مسکونی در جنوب باغ قرار گرفته، و متصل به خیابان باغ سردار بود (نک‍ : دنبالۀ مقاله). 
امین‌الضرب اول پس از تملک باغ و خانۀ محمدحسین شیرازی، در آن اقامت نکرد و تا زمان مرگ در 1316 ق/  1898 م، در خانۀ قدیمی خود واقع در محلۀ چاله‌میدان کوچۀ حمام فیروزه باقی ماند (نک‍ : ه‍ د، امین‌الضرب اول، خانه؛ نیز اطلس، 83؛ امین‌الضرب، 366-367، 373). او همچنین، صاحب یک باغ بیرونی در پشت دروازه دولاب قدیم، در محدودۀ محلۀ آب‌منگل بعدی بود (نک‍ : اطلس، 82-83) که میهمانیهای مفصل‌تر خود را آنجا ترتیب می‌داد (انوار). اسناد امین‌الضرب اول، نشان‌دهندۀ تمایل او به فروش خانۀ سه‌راه امین‌حضور است؛ چندان‌که در همان ایام، معزالملک برای اجاره و در صورت امکان، خرید خانه اظهار تمایل کرده بود (تبریز، همانجا)، اما هیچ‌گاه فروخته نشد و دربارۀ استفاده‌های دیگر نیز اطلاعی در دست نیست. 
پس از فوت امین‌الضرب اول، فرزندش حاج محمدحسین امین‌الضرب دوم، همراه مادرش ماه‌بیگم خانم و همسرش طوبى خانم از خانۀ محلۀ چاله‌میدان به خانۀ سه‌راه امین‌حضور، نقل مکان کرد. او حیاط و عمارت جنوب شرقی باغ را به خود و همسرش اختصاص داد و مادرش نیز در حیاط و عمارت جنوب غربی ساکن شد. عمارت اخیر بعدها در اختیار مهدیه (خانم سرور)، چهارمین دختر حاج امین‌الضرب دوم، قرار گرفت که از زمان حیات پدر و حتى پس از ازدواج در آنجا زندگی می‌کرد و بعدها به جای دیگری نقل مکان کرد. حیاط و عمارت میان دو حیاط جنوب شرقی و جنوب غربی نیز به‌عنوان بیرونی مورد استفاده قرار می‌گرفت (صدیقی؛ مهدوی، مژده). 
مقایسۀ وضعیت خانۀ امین‌الضرب در «نقشۀ عبدالغفار» (که از دقت بالا برخوردار نیست) و نقشۀ 000‘2: 1 شهر تهـران (نک‍ : خانه ... ، بش‍‌ ) نشان می‌دهد که این خانه در طول زمان، دگرگونیهای قابل توجهی را از سر گذرانده است. پیش از همه، در گوشۀ جنوب شرقی باغ (نبش خیابان ایران و امیرکبیر) و متصل به عمارت اصلی، عمارت بزرگ دیگری با یک حیاط داخلی ساخته شد که اکنون در مالکیت خانوادۀ مهدوی نیست و به نام پاساژ مهدوی شناخته می‌شود. این بنا گویا از زمان خرید باغ توسط امین‌الضرب اول، جزئی از ساختمانهای آن بوده؛ زیرا در اسناد بررسی‌شدۀ حاج امین‌الضرب، تاکنون سندی دال بر ساخت آن توسط امین‌الضرب اول یا دوم به دست نیامده است (صدیقی؛ مهدوی، مژده)؛ مستوفی یا دیگر معاصران نیز اشاره‌ای به این موضوع نداشته‌اند. ازآنجاکه در نقشۀ 1309 ق، چنین عمارتی دیده نمی‌شود، ساخت آن مربوط به پس از سال 1309 ق است (نقشۀ مزبور در 1305 ق ترسیم، و هنگام چاپ در 1309 ق، آخرین تغییرات شهر در آن اعمال شد). 
گفتۀ مستوفی مبنی‌بر اینکه خانۀ محمدحسین شیرازی، شامل بیرونی، اندرونی، خلوت، و تکیه بود (نک‍ : 1/ 522)، می‌تواند مؤید ساخت بناهای بیشتری توسط او باشد. در این صورت، محتمل‌ترین فرضیه این است که یا عمارت مزبور میان سالهای 1309-1312 ق، به عمارت قدیمی‌تر افزوده شده و خانۀ میرزا محمدحسین شیرازی در دو مرحله ساخته شده است؛ یا اینکه خانه در زمان ترسیم «نقشۀ عبدالغفار»، نیمه‌تمام و در دست ساخت‌و‌ساز بوده اسـت. با پذیرش فرضیۀ اخیر، آغاز عملیات احداث باغ نمی‌تواند خیلی قبل‌تر از 1309 ق باشد. 
عمارت جنوب شرقی باغ تا زمان فوت امین‌الضرب دوم در سال 1311 ش، به‌عنوان اندرونی بزرگ محل سکونت طوبى خانم همسر نخست او بود و پس از آن به پسر ارشدش محسن آقا رسید. این عمارت توسط محسن آقا فروخته شد (صدیقی؛ مهدوی، مژده) و با حفظ شاکلۀ اصلی و ایجاد ساختمانی سه‌طبقه در ضلع جنوبی، یک مرکز تجاری در آن شکل گرفت. ابتدا و شاید پیش از احداث ساختمان سه‌طبقه، پاساژ نجارها نام داشت و جایگاه دکانهای نجاری و فروش چوب بود (رشیدی)، اما بعدها با نام پاساژ مهدوی جایگاه فروش لوازم خانگی شد. در زمان نگارش مقالۀ حاضر، سند این بخش به نام غلامعلـی جوبـرچـی است (نک‍ : نقشه ... ، پـروندۀ ملک شم‍ 122‘071‘ 13)، و بـرخلاف دیگر بخشهـای خـانه، در فهرست آثار ملی ایران ثبت نشده است. 
پس از بناهای جنوبی و چندی پس از سال 1324 ق، عمارت دیگری در شرق باغ (شمال پاساژ مهدوی) با استفاده از تیرآهن ساخته شد (انوار؛ صدیقی) که در آن زمان مصالحی جدید و غیر متداول به حساب می‌آمد. زمین این قسمت متعلق به عبدالمطلب خان نقاش‌باشی ملقب به مستشارالوزاره بود؛ اما پس از 1324 ق/ 1906 م که امین‌الضرب دوم با خجسته خانم، دختر مستشارالوزاره ازدواج کرد، آن را از پدر همسر خود خرید و با تخریب عمارت قدیمی، ساختمان کنونی را بنا کرد (همو؛ مهدوی، مژده). 
در آمار اخضرعلیشاه مربوط به سالهای 1317- 1318 ق، از طویلۀ میرزا عبدالمطلب مستشار در خیابان امین‌حضور یاد شده که می‌تواند اشاره به همین قسمت باشد. در این آمار، خانه و باغ امین‌الضرب با دو عنوان جداگانه معرفی شده‌اند ( آمار ... ، 361). پس از درگذشت امین‌الضرب دوم، بخش خریداری‌شده از مستشارالوزاره در اختیار یحیى و اصغر مهدوی، فرزندان او از بطن خجسته خانم، قرار گرفت و سرانجام در 1347 ش، دو برادر توافق کردند که عمـارت شرقی از آنِ یحیى، و بـاغ و دیگر عمارتهای آن، به‌جـز عمارتـی کـه تـوسط محسن فروخته شده بود، متعلق به اصغر باشد (نک‍ : نقشه، پروندۀ ملک شم‍ 121‘071‘ 13؛ صدیقی؛ مهدوی، مژده).