امین السلطان، تیمچه

امین‌السلطان، تیمچه \tīmče-ye amīn-os-soltān\، مجموعه‌ای تجاری مربوط بـه دورۀ قاجار (بنا: 1307 ق/ 1889 م)، واقـع در خیابان ناصر خسرو. این تیمچه که در نقشۀ نجم‌الدوله در جنوب باغ مروی و شمال مدرسۀ دارالشفا جانمایی شده است (نک‍ : اطلس ... ، 84)، چنان‌که از نام آن برمی‌آید، به ‌دست میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان، صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار، بنا نهاده شد.
مدخل ورودی تیمچه پایین‌تر از شمس‌العماره، و در بازار کنار خندق قرار داشت. تیمچۀ امین‌السلطان که در گذر زمان دستخوش تغییرات عمده شده است، 20 سال پس از بنای آن در اثر حادثه‌ای دچار آتش‌سوزی شد (نک‍ : دنبالۀ مقاله) و ازآن‌پس به‌صورت قابل ملاحظه‌ای رونق و اعتبار خود را از دست داد. امروزه محل تیمچۀ امین‌السلطان در جنوب شرقی خیابان ناصر خسرو، نزدیک به خیابان پانزده خرداد، به نام پاساژ صدراعظم شناخته می‌شود. گفتنی است در گذشته از این تیمچه با عنوان تیمچۀ صدراعظم نیز یاد کرده‌اند (شهری، 1/ 143، حاشیۀ 30). عبدالحجت بلاغی به‌نادرست تیمچۀ امین‌السلطان را با کاروان‌سرای سقاباشی یکی دانسته است (ص 195).
روزنامۀ رسمی ایران، در 1308 ق (شم‍ 746، ص 3)، از «تیمچۀ رفیع‌البنای بدیع‌الوضع جناب مستطاب وزیر اعظم» در سمت شرقی خیابان جبه‌خانه، قرب شمس‌العماره، گزارشی درج کرده است. همچنین امین لشکر در خاطرات خود (ص 262)، به بازدید ناصرالدین شاه از این تیمچۀ نوبنیاد در 29 ربیع‌الاول 1307 اشاره دارد. تیمچۀ امین‌السلطان معماری فاخر و به‌ویژه کاشی‌کاریهایی هنرمندانه داشت؛ به‌طوری‌که اعتمادالسلطنه در سخن از ابنیه‌ای که امین‌السلطان بنا نهاده، این تیمچه را متصف به امتیاز و ظرافت و لطف و ملاحت دانسته است، و تأکید دارد در میان بازارهای دارالخلافه، بهترین معماری به تیمچۀ امین‌السلطان اختصاص داشته است (ص 122؛ برای اظهار نظری دیگر، نک‍ : شهری، همانجا).
در سال 1327 ق، پس از فتح تهران به ‌دست مجاهدین مشروطه‌خواه، در یک سحرگاه تیمچۀ امین‌السلطان به همراه 16 باب از دکانهای بازارچۀ کنار خندق دچار آتش‌سوزی شد. دامنۀ آتش‌سوزی تا ساختمان مدرسۀ دارالشفا در جنوب تیمچه نیز کشیده شد و بخش مهمـی از دارایی تجار و کسبه در آتش سوخت. به اظهار قهرمان میرزا سالور، آتش‌سوزی تیمچۀ امین‌السلطان در نوع خود بی‌سابقه بود و تا آن زمان، تیمچه و بازاری که بنای آن را با آجر ساخته باشند، دچار چنان آتش‌سوزی‌ای نشده بود. در اثر آتش‌سوزی، درمجموع 40 باب دکان در بازار کنار خندق و تیمچۀ امین‌السلطان سوخت. نظمیۀ تهران در گزارش خود، خسارات آتش‌سوزی را بیش از 150هزار تومان برآورد کرد که بیش از 80هزار تومان آن متعلق به یکی از تجار ساکن تیمچه به نام حاجی اسدالله ارباب بود. تحقیقات اولیۀ نظمیه این گمان را تأیید می‌کرد که آتش‌سوزی عمدی بوده است. باآنکه تحقیقاتی بـرای پیداکردن عامل آتش‌سـوزی به جریان افتاد، ولی عملاً کسی معرفی نشد. از جملۀ کسانی که در این ‌باره مورد بازجویی ادارۀ نظمیه قرار گرفت، خواجه‌سرای مظفرالدین شاه، علی خان خواجه، ملقب به عمید حضور بود (4/ 2795؛ ایران ‌نو، شم‍ 16، ص 2، شم‍ 19، ص 2).
فهرست مهم‌ترین تجاری که در تیمچۀ امین‌السلطان اقامت داشتند، در دست است. افزون‌بر حاجی اسدالله ارباب، تاجران دیگری در تیمچه فعالیت داشتند که از میان آنها می‌توان از آقا محمدرضا تاجر کاشانی، حاجی علی، میرزا عبدالحسین خان، صدرالتجار و آقا میرزا رحیم زردوزِ نظام یاد کرد (مجلس، شم‍ 9، ص 4، شم‍ 24، ص 4).
روزنامۀ ایران نو در گزارش مربوط به آتش‌سوزی تیمچه نوشته است که آتش‌سوزی از بامداد روز سه‌شنبه 21 شعبان 1327 آغاز شد و تا طلوع صبح که نیروهای نظمیه برای خاموش‌کردن آتش آمدند، ادامه داشت. از شواهد عمدی‌بودن آتش‌سوزی تیمچه اینکه برای آتش‌زدن از نفت استفاده کرده بودند. ایران نو دو دلیل احتمالی برای آتش‌سوزی مطرح کرده بود: یکی بدخواهی مخالفان مشروطه و آتش‌زدن تیمچه برای انتشار ناامنی، و دیگری عمدی‌بودن آتش‌سوزی ازسوی شماری از تجار ساکن تیمچه بـرای فرار از مطالبات و بدهیهـای مردم (شم‍ 14، ص 2-3). اتهام دخالت تجار ساکن تیمچه در آتش‌سوزی برای تجار و کسبه‌ای که دارایی خود را در جریان حادثه از دست داده بودند، سخت و ناگوار بود. جمعی از تجار تیمچه در روزنامۀ مجلس (همانجا)، اطلاعیه‌ای منتشر کردند و ضمن اظهار نارضایتی از ادعای روزنامۀ ایران نو اعلام کردند که دفاتر محاسبات آنها از میان رفته، ولی هرکس طرف حساب با آنهاست، می‌تواند حساب خود را از روی دفتر و به شرطی که مورد تأیید معتمدان بازار باشد، اعلام کند؛ تجار نیز متعهد خواهند شد که به‌تدریج با طلبکاران تسویه‌حساب کنند.
هم‌زمان دربارۀ عاملان آتش‌سوزی، شایعاتی در میان مـردم تهران منتشر شده بود ( ایران نـو، شم‍ 16، ص 2). تحقیقات نظمیه دربارۀ آتش‌سوزی تا چندی ادامه داشت (همان، شم‍ 24، ص 2). پس از چندی، شماری از مردم تهران برای کمک به کسبۀ آسیب‌دیده اقدام به جمع‌آوری اعانه کردند (همان، شم‍ 16، ص 2، شم‍ 30، ص 1، شم‍ 67، ص 6).
گرچه آتش‌سوزی در تیمچۀ امین‌السلطان خسارات زیادی به بار آورد و بخش مهمی از مال‌التجارۀ کسبه و تجار آنجا را از میان برد، ولی این واحد تجاری همچنان فعالیت خود را ادامه داد. گفتنی است در شوال 1327 (نک‍ : همان، شم‍ 59، ص 1) و نیز در ذیحجۀ همان سال (نک‍ : همان، شم‍ 92، ص 1)، دو بـار حراج کالاهای خـارجی در محل تیمچۀ صدراعظم برگزار شد. قهرمان میرزا سالور (4/ 2826) نیز از فعالیت تجاری تیمچه در همین ایام سخن گفته است. جعفر شهری (1/ 143) نوشته است که بعدها شماری از حجره‌های تیمچۀ امین‌السلطان تغییر کاربری دادند و به قهوه‌خانه و بارانداز تبدیل شدند.
در اوایل دورۀ پهلوی، یک شرکت خارجی بلژیکی به نام «کنتوار ایران و بلژیک» در 1307 ش/ 1346 ق ( ایران، شم‍ 643‘2، ص 5)، همچنین «تجارت‌خانۀ کاشف و برادران» در 1305 ش/ 1344 ق، در محل تیمچۀ صدراعظم فعالیت داشتند (همان، شم‍ 086‘2، ص 4). امروزه با گذر زمان، بنای تیمچۀ امین‌السلطان افزون‌بر فرسودگی، دستخوش تغییرات عمده شده است (نک‍ : بخش معماری)؛ گرچه همچنان کاربری تجاری خود را داراست.

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1363 ش؛ امین‌لشکر، قهرمان، روزنامۀ خاطرات (وقایع سالهای 1306-1307 ق)، به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، تهران، 1378 ش؛ ایران (روزنامۀ رسمی)، تهران، 1308 ق؛ ایران، تهران، 1344-1346 ق؛ ایران نو، تهران، 1327 ق؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، «قسمت مرکزی و مضافات»، قم، 1350 ش؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، 1371 ش؛ مجلس، به کوشش میرزا محمدصادق طباطبایی، تهران، 1327 ق. 

مسعود تاره

معماری تیمچۀ امین‌السلطان

بنای تاریخی تیمچۀ صدراعظم کنونی یا همان امین‌السلطان در محدودۀ شهرداری منطقۀ 12 تهـران، در خیابان ناصر خسرو واقع شده است. در 1388 ش گزارش ثبتی تیمچۀ صدراعظم برای ثبت در فهرست آثار ملی تهیه شد، اما این بنا تاکنون (1397 ش) به ثبت نرسیده است. تیمچۀ صدراعظم، به‌واسطۀ مسقف‌کردن صحن میانی تیمچه، درعمل به پاساژ تبدیل، و از الگوی معماری اصیل خود منحرف شده است. 
تیمچۀ صدراعظم با مساحتی بیش از 710 مـ2، در ضلع شرقی خیابان ناصر خسرو جای دارد. این بنا از شمال به کوچۀ خادم، از جنوب به مجتمعی تجاری، از شـرق به بنایی مسکونی ـ تجاری، و از غرب به خیابان ناصر خسرو محدود است. عرصۀ تیمچه مستطیل‌شکل با کشیدگی در جهت شرقی ـ غربی است و بنای آن در دو طبقه سـاخته شده است. نما و سردر اصلی ساختمان متصل به بدنۀ شرقیِ خیابان ناصر خسروست. نمای تیمچه سـاده، و به‌صورت قرینه با مصالح آجر و اندود گچ اجرا شده است. نمای درونی بنا دارای تزییناتی نغز در سقف تیمچه بوده است؛ اما امروزه این تزیینات قابل مشاهده نیست (نک‍ : دنبالۀ مقاله). 
مصالح اولیۀ بنا را آجر و ملاط گل آهک و گچ تشکیل می‌دهد. سامانۀ سازه‌ای بنا، برپایۀ جرزهای قطور آجـری و طاق ضربی استوار است. پوشش بخش ورودی و بخش مرکزی تیمچه گنبدی و پوشش حجره‌های دوطبقه به‌صورت طاقی است. 
بنا در شکل اولیۀ خود، با تبعیت از الگوی معماری تیمها و تیمچه‌ها ساخته شده است. در این الگو پس از فضای ورودی، یک فضای باز سرپوشیده، مانند حیاط مرکزی، وجود دارد که گرداگرد آن حجره‌ها استقرار یافته‌اند. تیمچۀ صدراعظم دارای یک فضای ورودی مستطیل‌شکل و یک فضای مرکزی به مساحت 300 مـ2 است که حجره‌ها در دو طبقه در اطراف آن جای گرفته‌اند. دسترسی به طبقۀ بالا ازطریق پلکانی که داخل حجره‌های زیرین تیمچه قرار دارند، فراهم شده است. سپس‌تر بر اثر اختلاف سطح تیمچه و معبر، پلکان دیگری در داخل فضای ورودی تیمچه ایجاد شـده است (نک‍ : دنبـالۀ مقـاله). پوشـش فضـای ورودی به‌صورت نیم‌کار اجرا شده، و پوشش بخش مرکزی تیمچه شامل گنبد بزرگ مرکزی و یک گنبد کوچک‌تر جانبی است. گنبد مرکزی در ارتفاع 15متری از تراز همکف ساختمان اجرا شده است، و گنبد کوچک‌تر در ارتفاعی پایین‌تر از گنبد اصلی، در جبهۀ شرقی تیمچه جا دارد. به گواهی منابع تاریخی، زیر گنبدهای تیمچه تزییناتی بسیار زیبا اجرا شده بود، به‌طوری‌که این بنا در دورۀ ساخت، در میان دیگر بناهای هم‌ردیف خود یگانه دانسته می‌شد. 
در دورۀ قاجار و در اوایل ساخت بنا، طبقۀ همکف تیمچه در کنار بازاری مشهور به «بازار کنار خندق» تقریباً هم‌سطح خیابان ناصریه قـرار داشت. پس از برچیده‌شـدن بازار کنار خندق و پرکردن شکاف خندق، خندق هم‌تراز خیابان ناصریه (ناصر خسرو کنونی) شد. این تغییر باعث قرارگیری طبقۀ همکف تیمچه در سطحی پایین‌تر از خیابان گردید. امروزه طبقۀ همکف به‌مثابۀ زیرزمین تیمچه تلقی می‌شود (نک‍ : تیمچه ... ، بش‍‌‌ ) و برای دسترسی به این تراز از ساختمان، یک ردیف پله در ضلع غربی فضای ورودی بنا تعریف شده است. 
در دوره‌های جدید، بنا دستخوش تصرفات کلی شد و از صورت اولیه و اصیل خود فاصله گرفت. مهم‌ترین این تصرفات مسقف‌کردن صحن میانی تیمچه بود که باعث تبدیل فضای سنتی تیمچه به یک پاساژ دوطبقه شد. با اجرای سقف، فضای باز میانی طبقۀ زیرین تیمچه نیز دیوارکشی و تقسیم شد و قرینگی طرح ساختمان در دو طبقه بر هم خورد؛ همچنین جرزهای نما برای ایجاد حجـره در بدنۀ خیابان تراشیده شد و چند واحد دیگر نیز در ضلع شمالی تیمچه (داخل کوچۀ خادم) افزوده شد. جز این، شماری واحد دیگر به‌عنوان انباری بر روی بام تیمچه ساخته شد. این مداخلات ضمن بر‌هم‌زدن هماهنگی و اصالت ساختمان در نما و نقشه، بار وارد بر بنا را به چند برابر افزایش داده، و تَرَکهایی بر طاق حجره‌های طبقۀ زیرین تیمچه نشانده است. در چند سال گذشته برای جلوگیری از ریـزش سقف تیمچه که بر اثر آتش‌سـوزی دوره‌های قبل دچار فرسودگی شده بود، سرتاسر فضـای زیر گنبد با سقف کاذب پوشانده شد. این سقف به‌طـور کامل زیباییِ نمای درونی بنا را در پسِ خود پنهان کرد و اثری از اصالت تاریخی بنا باقی نگذاشت. 
نمای بیرونی ساختمان، آجرپوش و بدون تزیینات است. بااین‌حال، جزئیاتی ازجمله بیرون‌نشستگی جرزها و ایجاد خطوط عمودی بر بدنه، اجرای حاشیه در رخ‌بام، نغول‌‌سازی بالای بازشوها و ایجاد خطوط افقی نما و نیز اجرای دو طاق‌نما متن بدنه را از یکدستی درآورده است. محور تقارن نما، سردر تیمچه است که در مرکز بدنه جا دارد، و دیگر عناصر نما را در دو طرف خود نشانده است. سردر دارای قوس جناغی با لچکیهای ساده است و کتیبه‌ای خالی نیز بر بالای خود، در پیشانی نما، دارد. در دو طـرف سردر، دو پنجره و دو طاق‌نمای جناغی در بخش بالایی نما و 4 بازشو مربوط به حجره‌های طبقۀ همکف در پایین قرار گرفته است. ازاین‌میان، دو حجره واقع در جرزهـای جانبیِ سردر، الحاقی هستند و آرامش نما را بر هم زده‌اند. بالای پنجره‌ها و طاق‌نماهای پردۀ بالایی نما، همچون بخش مرکزی نما، کتیبه‌هایی با متن ساده و بدون تزیینات دیده می‌شود. محتمل است این کتیبه‌ها و لچکیهای دو طرف قوس سردر و طاق‌نماها در گذشته دارای تزیینات بوده باشند. تزیینات نمای درونی تیمچه در قالب یزدی‌بندی تمام‌مَعقِلی زیر گنبدهای تیمچه و کاربندی نیم‌کار ورودی است. این تزیینات نغز و زیبا به‌واسطۀ اجرای سقف کاذب زیر فضای گنبد امروز پوشیده است و قابل مشاهده نیست (طایفه). 

مآخذ

تیمچۀ صدراعظم، گزارش ثبتی، به کوشش محمود نیکدست و دیگران، سازمان میراث فرهنگی و گـردشـگـری کشور، تهران، 1388 ش؛ طایفه، سیما، تحقیقات میدانی. 

سیما طایفه