امین السلطان، پارک

امین‌السلطان، پارک \pārk-e amīn-os-soltān\، مجموعه‌ای از باغ و عمارت در تهران دورۀ قاجار که به سبک اروپایی ساخته شد و مالکیت خصوصی داشت (تأسیس: پس از 1305 ق/ 1888 م).
پارک امین‌السلطان همچنان‌که از نام آن برمی‌آید، متعلق بـه میرزا علی‌‌اصغر خـان امین‌السلطان (ه‍ م) بـود. پس از آنکه امین‌السلطان در اواخر دورۀ سلطنت مظفرالدین شاه به «اتابک اعظم» ملقب شد، نام پارک او نیز به‌تدریج به «پارک اتابک» تغییر یافت. پارک اتابک پس از مشروطه به‌ترتیب در مالکیت ارباب جمشید جمشیدیان، و پس از آن، چندی در توقیف بانک استقراضی روس بود و سرانجام محل سفارت روسیه شد.
در اواخر دورۀ ناصری، چند باغ بزرگ به سبک اروپایی در تهران بنا شد که مالکیت خصوصی داشتند و در شکل و طرح، متمایز از باغهای ایرانی بودند. از این باغهای نوظهور با عنوان «پارک» یاد شده است و پارک امین‌السلطان یکی از مهم‌ترین آنها به شمار می‌رود که با وجود تغییر کاربری، تا به امروز همچنان بر جاست.
به نوشتۀ معیرالممالک، پارک امین‌السلطان در اراضی‌ای به مساحت 180هزار ذرع مربع بنا شد. بنای مجموعۀ پارک از 1305 ق آغاز گشت و گویا تکمیل آن تا 1310 ق طـول کشید (نک‍ : رجال ... ، 196؛ ایران، 1310 ق، شم‍ 782، ص 1). در «نقشۀ دارالخلافۀ طهـران» ترسیم عبدالغفار نجم‌الدوله (1309 ق/ 1892 م)، محل پارک با دو عنوان «باغ جدید جناب اشرف امین‌السلطان»، و «باغ حضرت اشرف امین‌السلطان» مکان‌‌نمایی شده است که درواقع دو باغ کنار یکدیگر بودند و در مجموعۀ پارک امین‌السلطان به هم متصل و یکپارچه شدند. محل باغ در تهران دورۀ ناصری در شمال محلۀ دولت بود و از غرب، رو به خیابان یوسف‌آباد داشت و از جنوب و شمال به خیابانهایی منتهی می‌شد که در «نقشۀ عبدالغفار» به‌ترتیب خیابان بـاغ امین‌السلطان و خیابان شمالـی بـاغ امین‌السلطان نام‌گذاری شده‌‌اند (نک‍ : اطلس ... ، 73). امروزه باغ امین‌السلطان که محل سفارت روسیه است، در ضلع غربی خیابان حافظ، و پایین‌تر از خیابان انقلاب قرار دارد و محدود به خیابانهای حافظ، غزالی، پارس و نوفل‌لوشاتوست.
محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (نک‍ : روزنامه ... ، 855) از پارک امین‌السلطان با تعبیر «پارک صدراعظم» یاد کرده است و در توصیف آن افزوده که «از حیث عمارت و اسباب و تجمل، اول بنای ایران است». به گفتۀ او، هزینۀ ساخت و اثاثیۀ پارک تا 1310 ق به 150هزار تومان بالغ می‌شد. درواقع پارک امین‌السلطان را باید مجلل‌ترین مجموعۀ کاخ و باغ شخصی در دورۀ قاجار تلقی کرد (نک‍ : سالور، 2/ 1091؛ ایران، 1311 ق، شم‍ 826، ص 1). مهندس و مباشر ساختِ مجموعۀ پارک، نظام‌الدین غفاری، ملقب به مهندس‌الممالک بود که تحصیلات مهندسی خود را در پلی‌‌تکنیک و دیگر مدارس عالی پاریس به پایان برده بود (سالور، 1/ 511، 2/ 1091؛ نیز نک‍ : مدرسی، 107).
پارک امین‌السلطان بخشهای متعددی داشت. مهم‌ترین آنها کاخ اصلی در وسط پارک بود که در آغاز، عمارتی یک‌طبقه داشت و بر روی صفه‌ای به بلندی حدود دو متر جای گرفته بود. بنای عمارت که ساخت آن یک سال به طول انجامید، سردری رو به جنوب داشت و ازطریق چندین پله به سطح باغ می‌رسید. در تصاویر برجای‌مانده از عمارتِ پارک، نمای آن متقارن است و در جلو آن ایوان ستون‌دار با طاقهای متعدد جای دارد. بخش مرکزی نما دارای 3 دهنه طاق پیش‌آمده بـود و در دو گوشۀ نما دو گوشواره جای داشت که از عناصر برجستۀ نما به شمار می‌آمد. طاق مرکزی، دهنه‌ای بزرگ‌تر از دیگر طاقها داشت و در پیشانی طاق، نقش شیر و خورشید جای گرفته بود. از وضع شیروانی به نظر می‌رسد که تالار مرکزی، سقفی بلندتر از دیگر بخشهای عمارت داشته است (برای تصاویر برجای‌مانده از عمارت باغ، نک‍ : امین‌السلطان ... ، 30-31؛ شوشتر، 327). پس از چندی، یک طبقه به عمارت اصلی اضافه شد (سالور، همانجا) و در نتیجۀ آن، پیشانی طاق مرکزی و نقش شیر و خورشید از نمای عمارت حذف شد و عمارت به‌صورت ساختمانی دوطبقه درآمد که طبقۀ دوم، دست‌کم در نما قرینه، و منطبق با طبقۀ اول بود.
در توصیف فضای داخلی عمارت گفته‌اند، افزون‌بر تالار اصلی، دو اتاق در سمت شمال آن جای داشت که یکی از آنها محل میز بیلیارد بود. دو تالار در بخش جنوبی عمارت قرار داشت که یکی مخصوص ناهارخوری بود. صُفۀ زیرینِ بنا سراسر کاربری حمام، آشپزخانه و انبار داشت. تزیینات داخل عمارت با هنرمندی هرچه تمام‌تر اجرا، و گچ‌بریها و بخاریهای نفیس در آن کار شده بود. مبلمـان عمـارت در نهـایت تجمل بـود و از ایـران، نیز اقصانقاط دنیا اعم از اروپا و حتى چین و ژاپن خریداری شده بودند؛ از جملۀ آنها پرده‌ها، صندلیها و میزهای زیبا و تابلوهای نفیس بودند که توسط هنرمندان و صنعتگران ایرانی و اروپایی ساخته شده بودند. کف تالارها و اتاقهای عمارت را نفیس‌ترین فرشهای بافت کرمان زینت بخشیده بود که هریک به آن روزگار، تا 000‘ 3 تومان ارزش داشت (همو، 2/ 1090-1092).
در شمال و جنوب عمارت، دو استخر بزرگ جای داشت که ازطریق یک رشته قنات اختصاصی آبگیری می‌شدند (همانجـا؛ معیرالممالک، رجـال، 197). قناتی که پارک و استخرهای آن را آب‌رسانی می‌کرد، قنات امین‌السلطان نامیده می‌شد (اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، 124) که بعدها به قنات سفارت روسیه شهرت یافت و در عمل از الحاق دو رشته قنات پدید آمده بود که یکی از اراضی آبشار، و دیگری از اراضی امیرآباد سرچشمه می‌گرفت (محبوبی، 693). در بخش شمالی عمارت، دو پل چوبی بر روی استخر شمالی پارک نصب شده بود که مستقیماً از ضلع شمالی عمارت به روی استخر می‌رسید (سالور، 2/ 1091). مجموعۀ درخت‌کاری و گل‌کاری پارک توسط یک باغبان اتریشی صورت گرفته بود (معیرالممالک، همان، 196). در محوطۀ باغ چراغهای روشنایی‌ای نصب شده بود که گویا با نفت روشن می‌شدند.
پارک امین‌السلطان محل برگزاری شماری از مجلل‌ترین میهمانیها بود که بیشتر با حضور دولتمردان ایرانی یا دیپلماتهای خارجی برگزار می‌شد. گزارشهای چندی از برگزاری این میهمانیها در منابع دورۀ قاجار بر جای مانده است (نک‍ : همان، 76؛ سالور، 1/ 696، 929، 2/ 1090-1092؛ اعتمادالسلطنه، روزنامه، 855). گفتنی است نخستین گزارشها دربارۀ برگزاری مراسم جشن و میهمانی در این پارک، به 1310 ق/ 1892 م بازمی‌گردد. بخش مهمی از توصیفات و اطلاعات مربوط به پارک نیز از میان همین گزارشها به دست آمده است. ناصرالدین شاه چندین بار به دعوت امین‌السلطان، صدراعظم وقت، بـه این پارک رفت. معیرالممالک (نک‍ : همان، 197) شرح یکی از میهمانیهای پارک، با حضور ناصرالدین شاه را به‌تفصیل ثبت کرده است. پارک امین‌السلطان پس از ناصرالدین شاه، پذیرای مظفرالدین شاه نیز بود ( ایران، 1316 ق، شم‍ 946، ص 2، نـیـز شم‍ 951، ص 2، 1317 ق، شم‍ 966، ص 2). تا زمانی‌که امین‌السلطان مالک پارک بود، نگهداری از پارک برعهدۀ عده‌ای از کارکنان او بود و عملاً کسی بدون اجازه و هماهنگی نمی‌توانست وارد محدودۀ پارک شود (زارع، 2/ 160، 162).
امین‌السلطان در 21 رجب 1325 ق/ 30 اوت 1907 م، در مقابل مجلس شورای ملی به قتل رسید. پس از آن بود که ورثۀ او تصمیم به فروش پارک گرفتند، ولی به‌دلیل ارزش بالا و گرانی قیمت پارک، کمتر کسی توان خرید مجموعۀ پارک امین‌السلطان را داشت. سرانجام، تجـارت‌خانۀ جمشیدیـان ــ که از پیش مـراودات مـالی گسترده با امین‌السلطان داشت و در آن زمان، مبلـغ 240هزار تومان از امین‌السلطان مطالبه داشت ــ توانست در تاریخ 12 ربیع‌الاول 1325 پارک را به همراه قنات اختصاصی آن و یک واحد گلخانه از ورثۀ امین‌السلطان به قیمت 300هزار تومان خریداری کند. معاملۀ خرید پارک به مباشرت اردشیر زارع، مباشر امور املاک تجارت‌‌خانۀ جمشیدیان، و در محکمۀ شرعی شیخ فضل‌الله نوری صورت پذیرفت. گفتنی است شیخ فضل‌الله ازسوی ورثۀ امین‌السلطان به‌عنوان وکیل تعیین شده بود. محکمۀ شیخ فضل‌الله که به منشی‌گری یک روحانی، به نام حاجی میرزا علی‌اکبر محرر اداره می‌شد، برای ثبت معاملۀ پارک امین‌السلطان 000‘10 تومان کارمزد دریافت کرد (زارع، 2/ 160).
در قرارداد فروش پارک امین‌السلطان قید شده بود که وراث می‌توانند بخشی از اجناس داخل عمارت پارک را خارج کنند، سپس خود پارک و عمارت و تمام اثاثیۀ آن را در اختیار خریدار قرار دهند (همانجا). ازاین‌رو، بخشی از اشیای ارزشمند موجود در عمارت پارک که هنوز از جعبه‌های خود خارج نشده بود، توسط کسان امین‌السلطان بیرون برده شد. معیرالممالک (وقایع ... ، 160) از گلدانهای بزرگ ساخت کارخانۀ سِوْر و پرده‌های بزرگ کوبلن‌دوزی دوخت فرانسه یاد می‌کند که ازسوی رؤسای دولتهای اروپایی به امین‌السلطان هدیه، یا به سفارش امین‌السلطان خریداری شده بود. بخشی از این اشیای نفیس به توصیۀ معیرالممالک، از عمارت پارک بیرون برده شد.
گفتنی است در آن زمان تجارت‌خانۀ جمشیدیان دچار بحرانی موقت بود و شماری از کسانی که وجه نقد سپرده در تجارت‌خانه داشتند، به گمان ورشکستگی جمشیدیان، خواستار بازپس‌گرفتن وجوه سپردۀ خود بودند. زمانی که خبر خرید پارک امین‌السلطان منتشر شد، مشتریان تجارت‌خانه متقاعد شدند که جمشیدیان اعتبار و سرمایۀ کافی دارد و نگرانی آنها برای همکاری با تجارت‌خانه برطرف شد. تجارت‌خانۀ جمشیدیان برای چندی، حفظ امنیت پارک را به یک یگان نظامی از سربازان فوج نصرت سپرد (زارع، همانجا).
شهرت پارک اتابک باعث شد که پس از انتقال آن به ارباب جمشید، همچنان نام آن در میان عموم مردم به‌صورت «پارک اتابک» باقی بماند. بااین‌حال، در نقشۀ ترسیمی اردشیر زارع از اراضی شمال غرب تهران (نک‍ : تهران‌نگاری، 61- 69)، که اصل آن در 1322 ق/ 1904 م ترسیم شده، محل پارک با عنوان پارک ارباب جمشید معرفی گردیده است. بررسی نقشه نشان می‌دهد که نام‌گذاری اماکن و خیابانهای مندرج در نقشه، سپس‌تر میان سالهای 1325- 1329 ق، و در زمان مالکیت ارباب جمشید صورت گرفته است.
با خرید پارک اتابک، دو تن از کارکنان تجارت‌خانۀ جمشیدیان به نامهای میرزا گشتاسب منشی‌باشی و موسیو اردشیر قهرمان، متصدی رسیدگی به امور پارک و ثبت اثاثیه و اسباب و عتیقه‌جات موجود در آن شدند. شماری دیگر از کارکنان تجارت‌خانه نیز به‌عنوان محاسب و مباشر و پیشخدمت در پارک آغاز به کار کردند. تقویم و ثبت اجناس و اثاثیۀ موجود در پارک به کمک چند نفر منشی و ارزیاب ایرانی و اروپایی صورت پذیرفت. در این میان، شماری از اجناس ارزشمند پارک توسط برخی کارکنان به قیمت نازل قیمت‌گذاری شد و پس از کسب اجازه از ارباب جمشید، به مالکیت خود آنها درآمد. بااین‌حال، همچنان مجموعۀ قابل ملاحظه‌ای از اشیای هنری و آنتیک در عمارت پارک بر جای بود. اردشیر زارع در میان اجناس و اثاثیۀ پارک، از گلدانهای نفیس ساخت کارخانۀ سِوْر فرانسه یاد کرده است که تـا «حادثۀ پارک اتـابک»، و درگیـری مجاهدان بـا نیروهای دولتـی (نک‍ : دنبالۀ مقاله) همچنان در عمارت پارک نگهداری می‌شدند (2/ 163).
با انتقال مالکیت پارک به ارباب جمشید، درهای پارک به روی عموم باز شد و محوطۀ فضای سبز پارک در اختیار همگان قرار گرفت (همو، 2/ 160-162). در همین‌ دوره، شماری از فعالیتهای فرهنگی و گاردن‌پارتی و گردهماییها در محوطۀ پارک اتابک برگزار شد؛ برای نمونه، در 5 ربیع‌الآخر 1328 ق/ 16 آوریل 1910 م، شرکت خیریۀ خواتین ایرانی برنامه‌ای شامل سخنرانی و پخش سینماتوگراف برای خانمهای تهرانی در محل پارک اجرا کرد و در آن، اعانه برای استفاده در یتیم‌خانه و مریض‌خانه و مدرسه‌های دخترانه گردآوری شد ( ایران‌ نو، 1328 ق، شم‍ 175، ص 1). در هجدهم و بیستم همین ماه نیز شرکت علمیۀ فرهنگْ مجلس گاردن‌پارتی در محل پارک برگزار کرد که درآمد آن برای کارهای فرهنگی و مدرسۀ علمیۀ فرهنگ اختصاص یافت (همان، شم‍ 188، ص 1، نیز 1329 ق، شم‍ 121، ص 4).
پس از فتح تهران توسط مجاهدان مشروطه‌خواه، پـارک اتابک یکـی از جاهایی بـود کـه مجاهدان در آن گرد هم می‌آمدند؛ برای نمونه، در 25 رمضان 1327، شماری از مجاهدان آذربایجان که در تهران به سر می‌بردند، چند روزی در پارک امین‌السلطان اجتماع کردند (همـان، 1327 ق، شم‍ 29، ص 2؛ عزیزالسلطان، 2/ 1419، 1637).
هنگامی‌که ستارخان، سردار ملی، و باقرخان، سالار ملی، از تبریز به تهران آمدند، استقبال باشکوهی از آنها به عمل آمد و عمارت عشرت‌آباد از طرف دولت برای اقامت باقرخان، و خانۀ صاحب‌اختیار برای اقامت ستارخان در نظر گرفته شد. پس از چندی، به خواست دولت، ستارخان برای اقامت به عمارت پارک اتابک رفت (کسروی، 113، 130؛ دولت‌آبادی، 3/ 134؛ شریف، 507- 508، 522). ستارخان تا حادثۀ درگیری مجاهدان با نیروهای دولتی، در پارک اتابک اقامت داشت.
در رجب سال 1328، دولت خواستار خلع سلاح مجاهدان مقیم تهران شد. در 30 رجب، شماری از مجاهدان که مایل به خلع سلاح نبودند، در محل پارک اتابک اجتماع کردند. برخی از مجاهدان، مطالباتی از دولت داشتند و خلع سلاح را منوط به پرداخت مطالبات خود می‌دانستند. باقرخان نیز به همراه شماری از مجاهدان به پارک اتابک، نزد ستارخان رفت و ازاین‌رو، پارک اتابک مرکز تجمع مجاهدان شد. نیروهای دولتی برای خلع سلاح مجاهدان ضرب‌الاجلی تعیین کردند و با پایان آن، در میدان توپ‌خانه جمع شدند و به سوی پارک اتابک حرکت کردند و پارک در محاصرۀ نیروهای دولتی درآمد (کسروی، 137- 138؛ اتحادیه، 273-274).