امین الدوله، مسجد

امین‌الدوله، مسجد \masjed-e amīn-od-dowle\، مسجدی واقع در خیابان مصطفى خمینی (سیروس سابق)، میدان سید اسماعیل، بازار چهل‌تن، کوچۀ برادران نیری. این مسجد در دهۀ 1340 ش، به‌طور کامل بازسازی شده، و به‌صورت بنایی با معماری جدید درآمده است. 

بانی و واقف بنا فرخ‌خان (ابوطالب) کاشی ملقب به امین‌الدوله (د 1288 ق/ 1871 م) است. وی از اجزای دربار فتحعلی شاه و محمد شاه قاجار بود که در دستگاه ناصرالدین شاه ترقی کرد و به امین‌خلوتی دربار و نیز مشاغل مهمی چون صندوق‌داری وجوه خاصه، مُهرداری شاه، وزارت حضور، و ادارۀ امور حکومتی کاشان، نطنز، اصفهان، فارس و گمرکات دست یافت (بامداد، 3/ 80، 84). القاب دیگر وی، امین‌الملک و وزیرحضور بوده است (سلیمانی، 43). 
مسجد امین‌الدوله در محلۀ چاله‌میدان، شمال میدان کاه‌فروشان ساخته شد (اعتمادالسلطنه، 121؛ بلاغی، «قسمت مرکزی و مضافات»، 170). این محله در دورۀ ناصری جزو محله‌های قدیمی شهر به شمار می‌رفت که در داخل محدودۀ حصار شاه‌تهماسبی، و در جنوب شرق تهران قرار داشت. تاریخ آغاز ساخت بنا، براساس گزارشی که در یکی از روزنامه‌های دورۀ ناصری درج شده، 1285 ق/ 1868 م است. در این گزارش آمده است که مسجد امین‌الدوله در زمین بزرگ بایری در محلۀ چاله‌میدان که بلامصرف مانده بود، با صرف هزینه‌ای هنگفت، قریب به 000‘20 تومان ساخته شد. تعیین قبله توسط میرزا عبدالغفار، معلم هندسۀ مدرسۀ دارالفنون صورت گرفت. همچنین امین‌الدوله به‌منظور ایجاد یک مدرسۀ دینی سفارش داد تعدادی حجره کـه مناسب سکونت و تحصیل طلاب باشد، در این مسجد ساخته شود (روزنامه ... ، 2). 
با توجه به این آگاهیها، گزارش یک منبع متأخر دربارۀ تنظیم سند وقف‌نامۀ مسجد به سال 1276 ق/ 1859 م، جای تردید دارد (نک‍ : مساجد ... ، 85)؛ چنان‌که در «نقشۀ کرشیش» ترسیم 1275 ق/ 1859 م نیز تنها نام «خانۀ فرخ‌خان امین‌الملک» در محلۀ بازار مشخص شده است و نشانی از مسجد امین‌الدوله وجود ندارد. با این اوصاف، تنها می‌توان گفت وقف‌نامۀ بنا باید قریب 10 سال پیش از ساخت آن تنظیم شده باشد. 
منابع صورت اولیۀ بنا را بزرگ‌تر از حد امروزی، به‌صورت یک مسجد ـ مدرسه نوشته‌اند (بلاغی، همانجا). چنان‌که در «نقشۀ عبدالغفار» ترسیم 1309 ق/ 1892 م، نیز مسجد امین‌الدوله واقع در شمال گذر سید اسماعیل و شرق گذر سینه‌چال، زمین نسبتاً بزرگی را به خود اختصاص داده است (نک‍ : اطلس ... ، 83). 
در دورۀ پهلوی اول، هنگام احداث خیابان سیروس، چهل‌ستون مسجد در مسیر خیابان قرار گرفت و از میان رفت، و در بخش دیگری که به مدرسه تعلق داشت، دبستـان جدید خیام ساخته شد. این مدرسه ــ که هنگـام ساخت آن برخی خانه‌های اطراف نیز بدان ملحق گشت ــ در دورۀ پهلوی دوم به نام حاج میرزا سید محمد بهبهانی، از علمای سیاسی تهران که در آن حوالی سکونت داشت، به مدرسۀ بهبهانی تغییر نام داد (بلاغی، همانجا، نیز نک‍ : «قسمت غربی و مضافات»، 12). با اعمال این تصرفات و تغییرات، از وسعت مسجد ـ مدرسۀ امین‌الدوله بـه شکل قابل توجهی کاسته شد، به‌گونه‌ای‌که مدرسه به‌طور کامل از میان رفت و مسجد که در این زمان فاقد حجره و مدرس بود، تنها به مکانی برای برپایی نماز بدل گشت (مساجد، همانجا)؛ گرچه سنت تدریس در مسجد تا به امروز ادامه یافته است (نک‍ : دنبالۀ مقاله). 
براساس آگاهیهایی که از روایات اهالی محل در دست است، در آن زمان ساختمان مسجد به شکل بنایی آجری و دارای سقف گنبدی‌شکل بود که در مرکز آن حیاطی کوچک، حوض و درختانی وجود داشت. در 1339 ش، بنای قدیمی به دستور آیت‌الله حسین بروجردی تخریب، و به جای آن، بنای فعلی در 1341 ش ساخته شد. تجدید بنا براساس کتیبه‌ای که بالای شبستان کار گذاشته شده، توسط استاد حسین لرزاده انجام یافته است. در ساخت بنای جدید بخشی از زمینهای اطراف مسجد بدان الحاق شد؛ بدین‌ترتیب مسجد کنونی وسعتی بیشتر از بنای دورۀ پهلوی دارد. 
گفته می‌شود این مسجد آب‌انباری نیز داشته که در جریان تغییر تدریجی بافت منطقه و بلااستفاده‌ماندن آن تخریب شده است (مساجد، 85-86). در گزارشی دیگر، صحبت از آب‌انباری متصل به مسجد و جلوخان امین‌الدوله شده است که در کوچۀ غریبان قرار دارد و آب‌انبار «چهل‌پله» نامیده می‌شود (معتمدی، 452؛ قس: بلاغی، همان، 3). با توجه به اینکه در وضعیت امروزی به موازات کوچه‌ای که محل قرارگیری مسجد است، کوچه‌ای به نام غریبان وجود دارد، به‌درستی نمی‌توان روشن کرد که آب‌انبار تخریب‌شده، همان آب‌انبار موسوم به چهل‌پله است یا نه؛ قدر مسلم این است که براساس «نقشۀ عبدالغفار» آب‌انباری به نام «آب‌انبار امین‌الدوله» وجود داشته، اما محل قرارگیری آن در نقشه، نه در محلۀ مسجد امین‌الدوله در چاله‌میدان، بلکه در محلۀ بازار، شرق محلۀ کوچۀ غریبان است. امروزه مسجد امین‌الدوله دارای شبستان، دو حجرۀ کوچک، کتابخانه، آشپزخانه، انباری، وضوخانه و یک حیاط خلوت کوچک است (مساجد، 85). 
موقعیت قرارگیری مسجد در وضعیت اولیه به‌گونه‌ای بود که از شرق به گذر مسجد امین‌الدوله، از غرب به تکیۀ چاله‌میدان، از شمال به کوچۀ چاله‌میدان و از جنوب به زمین مجاور محدود می‌شد. زمین مسجد، مستطیلی بـا کشیدگی در راستای شرقی ـ غربی بـود که در مرکز آن صحنـی در جهت شمـال غربی ـ جنـوب شرقی قـرار داشت و گرداگرد صحن را توده‌های ساختمانی فراگرفته بود. ورود به مسجد از جنوب شرق، داخل گذر مسجد امین‌الدوله صورت می‌گرفت، ضمن اینکه ورود به صحن مسجد نیز ازطریق دو دالان طولانی که بـه یکدیگر راه داشتند، فراهم شده بود (نک‍ : اطلس، همانجا). 
امروزه (1393 ش) موقعیت قـرارگیری بنا به‌گونه‌ای است که از جبهۀ غربی به کوچۀ نیری، از جنوب به کوچۀ امین‌الدوله، و از دو جبهۀ دیگر به املاک مجاور محدود شده است. این بنا به سبک امروزی، و در 3 طبقه ساخته شده و فاقد نشانه‌های مسجد از قبیل مناره و گنبد است. عمدۀ مصالح بنا را آجر، سنگ و تیرآهن تشکیل می‌دهد. پـوششهای درونـی و بیرونـی و نعل درگاهها به‌صورت تخت است و تمامی بـازشوها از فلـز کار شده‌اند. ضمن اینکه پوشش بام ابتدا سرب‌اندود، و سپس موزاییک شده است (مساجد، 86؛ طایفه). 
ورودی مسجد در ضلع غربی قرار دارد. پس از ورودی، فضای پیشخوان واقـع شده است؛ در دو طـرف این فضا دو ردیف پلکان منتهی به شبستان زنانه در طبقۀ فوقانی و زیرزمین مسجد، انباری و یک حمام کوچک برای استفادۀ طلاب قرار دارد. در ضلع شرقی این فضا نیز درهای ورودی شبستان واقع شده است. شبستان به‌صورت فضایی یکپارچه با تناسبات نزدیک به مربع است که بخشهایی از بدنۀ آن با اندکی عقب‌نشینی به فضاهایی برای استفاده‌های گوناگون تبدیل شده است. همچنین در گوشه‌های جنوب غربی و جنوب شرقی شبستان دو اتاق کوچک، و در گوشۀ شمال شرقی آن آبدارخانه قرار دارد. فضای داخلی فاقد تزیینات است. سقف شبستان و دیوارها اندودی از گچ و رنگ دارد. ازاره‌ها از سنگ است و تنها کاشی‌کاریهایی بر بدنۀ محراب به چشم می‌خورد. نمای بیرونی مسجد از آجر، و ازارۀ آن از سنگ است. دورتادور در ورودی قابی سنگی کار گذاشته شده و بر بالای آن، کتیبه‌ای کاشی‌کاری که سوره‌ای از قرآن بر آن نوشته شده است، وجود دارد. 
مسجد امین‌الدوله از بدو ساخت، کاربری آموزشی داشت و طلاب علوم دینی در آن تحصیل می‌کردند. این روند پس از حذف بخش مدرسه از مسجد نیز ادامه یافت. با این تفاوت که طلاب امکان حضور شبانه‌روزی در مسجد را از دست دادند و تنها هنگام برپایی جلسات درس، در شبستان مسجد حضور می‌یافتند. از جملۀ استادانی که در مسجد امین‌الدوله تدریس می‌کردند، آقا شیخ محمدحسین زاهد (د 1331 ش) بود که افزون‌بر تدریس، امامت مسجد را نیز بر عهده داشت (محسنی، 102). همچنین آیت‌الله احمد مجتهدی تهرانی (د 1386 ش) و آیت‌الله عبدالکریم حق‌شناس از دیگر مدرسان مسجد بوده‌اند (مسـاجد، 87؛ «گزارش ... »، 96). از امامان جماعت مسجد می‌توان به آقا شیخ محمد و آیت‌الله میرزا محمدعلی شاه‌آبادی (د 1328 ش)، از علمـا و مراجـع بزرگ تهران، اشاره کرد (مساجد، همانجا؛ گرامی، 168). 
امروزه امور مربوط به طلاب مسجد امین‌الدوله زیر نظر مسجد ـ مدرسۀ فیلسوف‌الدوله، واقع در نزدیکی مسجد اداره می‌شود. ضمن اینکه بخشی از کتابهای مورد نیاز طلاب در زمینه‌های تفسیر، تاریخ، کلام، فقه و اصول، و صرف و نحو توسط کتابخانۀ مسجد که به سال 1348 ش تأسیس شده است، تأمین می‌گردد. 
از وقایع اجتماعی‌ای که در مسجد امین‌الدوله رخ داده است، باید به انتخابات دورۀ دوم مجلس شورای ملی در 1327 ق اشاره کرد که انتخاب 8 تن از وکلای محلۀ چاله‌میدان از محلات چندگانۀ شهر تهران، در این مسجد انجام شد (تفرشی، 234). نیز چندی بعد در جریان انتخابات مجلس مؤسسان به سال 1304 ش، مسجد امین‌الدوله یکی از 5 شعبۀ رأی‌گیری تهران بود و از تاریخ 19 تا 23 آبان آن سال در این حوزه انتخابات به عمل آمد (دلفانی، 55). 

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1357 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قم، 1350 ش؛ تفرشی حسینی، احمد، روزنامۀ اخبار مشروطیت و انقلاب ایران، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1351 ش؛ دلفانی، محمود، «انتخابات مجلس مؤسسان 1304 ش»، گنجینۀ اسنـاد، تهران، 1379 ش، شم‍ 37- 38؛ روزنامۀ دولتی، تهران، 1285 ق، شم‍ 620؛ سلیمانی، کریم، القاب رجال دورۀ قاجاریه، تهران، 1379 ش؛ طایفه، سیما، تحقیقات میدانی؛ گرامی، محمدعلی، خاطرات، به کوشش محمدرضا احمدی، تهران، 1381 ش؛ «گزارش: درگذشت آیت‌الله مجتهدی تهرانی»، اطلاعات حکمت و معرفت، تهران، 1386 ش، شم‍ 22؛ محسنی، کاظم، «از همان نوجوانی فردی خودساخته بود ... »، شاهد یـاران، تهران، 1389 ش، شم‍ 62؛ مساجد دیرینه‌سال تهران، به کوشش حسن حبیبی، تهران، 1388 ش. 

سیما طایفه