امین الدوله، عمارت

امین‌الدوله، عمارت \emārat-e amīn-od-dowle\، از خانه‌های اعیانی محلۀ عودلاجان در تهران عهد قاجاریه. 

موقعیت این بنا براساس نام گذرگاههای کنونی تهران، در خیابان پامنار، کوچۀ خلیلی مفرد، تقاطع کوچۀ صدیق جا داشته است. در تهران، مرسوم است که برخی کوچه‌ها را به نام شخص معروفی که ساکن آنجا بود، نام‌گذاری می‌کنند؛ ازاین‌رو، کوچۀ خلیلی مفرد نیز کوچۀ امین‌الدوله نام داشت و تا سالهای دهۀ 1340 ش، به همین نام خوانده می‌شد (نک‍ : ه‍ د، امین‌الدوله، کوچه). امین‌الدوله در تهران باغی نیز داشت که در ادبیات آن دوره، پارک خوانده می‌شد. این باغ دارای محوطه‌سازی زیبا، و عمارتی هشت‌ضلعی در میان استخر با ایوان بود (مستوفی، 1/ 369). به‌ نوشتۀ قهرمان میرزا سالور، باغ امین‌الدوله نخستین باغی بود که با الگوبرداری از باغهای فرنگی در تهران ساخته شده بود (1/ 557).
میرزا علی خان امین‌الدوله از شخصیتهای سیاسی دورۀ قاجار و پدرش، میرزا محمد خان لواسانی، ملقب به مجدالملک نیز از مقربان دربار محمد شاه قاجار (سل‍ 1250- 1264 ق/ 1834- 1848 م) و ناصرالدین‌ شاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) بود. میرزا علی خـان در دربار ناصری به‌ترتیب، لقبهای منشی حضور، امین‌الملک و امین‌الدوله را دریافت کرد و بر منصبهای گوناگونی گماشته شد؛ ازجمله ریاست دفتر مخصوص شاه یا وزارت رسائل، عضویت و سپس مدیریت مجلس دارالشورای دولتی، متصدی امور ضرابخانۀ دولتی، وزارت اوقاف و ریاست پست‌خانه. میرزا علی خان بالاترین جایگاه سیاسی خود را در دورۀ مظفری به دست آورد و صدراعظم شد («مقدمه»، 8- 9).
همسر امین‌الدوله، محترم‌الدوله، دختر پاشا خان امین‌الملک بود. فرزند آنها، محسن خان امین‌الدوله نیز با فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه ازدواج کرد («خاطرات ... »، بش‍ ‌‌). امین‌الدوله و همسرش، در اثر اتفاقی ناگوار در زندگی، مجبور به ترک عمارت خود شدند. روایت است که بیماری دیفتری، باعث مرگ تمام فرزندان امین‌الدوله در فاصله‌ای کوتاه شد و تنها یک پسر، به نام محسن خان باقی ماند. عمارت آنها در پامنار برای محترم‌الدوله، یادآور خاطرۀ تلخ مرگ فرزندانش بود و سبب شد تا این عمارت را ترک کنند و در باغ (پارک) امین‌الدوله ساکن شوند (همان).
پیش از احداث خانقاه صفی‌علیشاه در اواخر دورۀ ناصری، خانۀ امین‌الدوله گاه محل برگزاری مجالس تصوف نیز بود (مدرسی، 16).
در نقشۀ کرشیش از تهران (1275 ق/ 1859 م)، در محل خانۀ امین‌الدوله، خانۀ وزیرمختار روم (عثمانی) جانمایی شـده اسـت (نک‍ : تهـران‌نگاری، 10). بنابر آمـار دارالخلافۀ طهران که در 1269 ق/ 1852 م تهیه شده، این خانه متعلق به شخصی به نام عبدالحسین خان جواهری بوده، که وزیرمختار عثمانی آن را برای سکونت در اجاره داشته است (برای آگاهی بیشتر از مالکیت این خانه، نک‍ : ه‍ د، امین‌الدوله، کوچه)؛ اما در نقشۀ نجم‌الملک که در سال 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، این مکان با عنوان «عمـارت جناب امین‌الدولـه» جانمایی شـده اسـت (نک‍ : تهران‌نگاری، 32). در نقشه‌های کرشیش و نجم‌الملک، مساحت زمین هر دو خانه یکسان، اما ساختار درون آن تغییر داشته است. در نقشۀ کرشیش، ‌خانۀ وزیرمختار 3 حیاط در شمال، مرکز و جنوب داشته، و فضاهای بسته از شمال تا جنوب، به‌واسطۀ این حیاطها قطع می‌شده‌اند (نک‍ : همان، 10)؛ اما در نقشۀ نجم‌الملک، خانۀ امین‌الدوله دو حیاط، یکی متصل به ضلع شمالی، و دیگری متصل به ضلع جنوبی، و فضای بسته به‌صورت بنایی متقارن و متمرکز در محدودۀ میانی این دو حیاط‌ جا داشته است (نک‍ : همان، 32). این ساختار اخیر در تصویر هوایی از تهران که در 1335 ش تهیه شده است، همچنان دیده می‌شود، جزآنکه در نیمۀ جنوبی بنا و متصل به ضلع شرقی، ساختمانی گویا با کاربری خدماتی ساخته شده است.
می‌توان احتمال داد که امین‌الدوله اقامتگاه وزیرمختار عثمانی را از ورثۀ عبدالحسین خان جواهری خریداری، و در آن تغییراتی مفصل‌ اعمال کرده است. این نوشتۀ اعتمادالسلطنه در خاطرات خود که به بنّایی در عمارت امین‌الدوله در 1300 ق اشاره دارد، می‌تواند مؤید این نظر باشد (روزنامه ... ، 228). در عمارتی که در تصویر هوایی 1335 ش تهران مشخص است، به نظر نمی‌رسد که ساختمان به بخش اندرونی و بیرونی تقسیم شده باشد. می‌توان احتمال داد این ساختمان مربوط به خانۀ وزیرمختار بوده که بعدها توسط امین‌الدوله تغییر کرده است.
درهرحال، نتیجۀ تعمیرات یا ساخت‌وسازهای امین‌الدوله عمارتی با طرح فرنگی بود (همو، المآثر ... ، 123) که به نوشتۀ قهرمان میرزا سالور (عین‌السلطنه)، به الگویی برای ساخت عمارتهای دیگر در تهران بدل شده بود (1/ 876). میرزا جواد خان سعدالدوله ازجمله کسـانی بود که از میرزا مهدی خان‌شقاقی، معمار معروف دورۀ قاجار، درخواست کرد تا پله‌های ورودی عمارتش مانند عمارت امین‌الدوله ساخته شود (ممتحن‌الدوله، 256)؛ عمارت معتضدالسلطنه نیز پله‌هایی شبیه به عمارت امین‌الدوله داشت (سالور، همانجا). هاینریش بروگش نیز عمارت امین‌الدوله را با ویلاهای بلوارهای پاریس مقایسه می‌کند و مزیت آن را تزیینات زیبای گچ‌بری سقف و دیوارها می‌داند (ص 100). 
عمارت امین‌الدوله در حال حاضر تخریب، و در محدودۀ آن چندین بنای مختلف، ازجمله دبیرستان دخترانۀ سعدی ساخته شده است. از زمان تخریب این عمارت اطلاعی در دست نیست.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خـاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1350 ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1363 ش؛ بروگش، هاینریش، در سرزمین آفتاب، ترجمۀ مجید جلیلوند، تهران، 1374 ش؛ تهران‌نگـاری؛ «خـاطرات سکینه اشرفی»، دنیـای زنـان در عصر قاجار (مل‍ ‌)؛ سـالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ مدرسی چهاردهی، نورالدین، سلسله‌های صوفیۀ ایران، تهران، 1360 ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، 1388 ش؛ «مقدمه»، خاطرات سیاسی امین‌الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، 1370 ش؛ ممتحن‌الدولۀ شقاقی، مهدی، خاطرات، به کوشش حسینقلی خان ‌شقاقی، تهران، 1362 ش؛ نیز:

Qajarwomen, www.qajarwomen.org / fa/ items/ 1138A 190.html (acc. Jul. 5, 2023).
یاسمن غلامی