امین‌الدوله

خاطرات سیاسی با نگاهی کلی به احوال و کارهای نخستین پادشاهان سلسلۀ قاجار آغاز شده، و سپس به‌تفصیل به حوادث و وقایع معاصر مؤلف ــ که مقارن با عصر ناصرالدین شـاه است ــ پرداخته است. امین‌الدوله همچون غالب خاطره‌نویسان وقایع را از دیدگاه خود نگریسته، و کمابیش دوستیها و دشمنیها را در نقل حوادث دخالت داده است. بااین‌همه، دیدگاههای او ازلحاظ فکـر اجتماعی مترقیانه‌اش، ارزنده و قابل توجه است. این خاطرات با شرح دوران صدارت، برکناری و دوران عزلت و انزوای امین‌الدوله پایان می‌پذیرد. خاطرات سیاسی امین‌الدوله به کوشش و ویرایش حافظ فرمانفرماییان در 1341 ش به چاپ رسیده است.

2. سفرنامه

این اثر شامل یادداشتهای امین‌الدوله در سفر زیارتی حجاز است که از راه قفقاز صورت گرفت و از 13 شوال 1316 تا 20 رجب 1317 به‌درازا کشید. او در این سفرنامه تنها به گزارش وقایع روزانه نپرداخته، بلکه گاه شیوۀ زندگی مردم هر ناحیه را بررسی کرده، و اطلاعاتی دربارۀ هر منطقه به دست داده است. سفرنامۀ او دو بار به چاپ عکسی رسیده، و بار دیگر به اهتمام اسلام کاظمیه و با مقدمۀ علی امینی، در 1354 ش، در تهران منتشر شده است.
امین‌الدوله در تحریر خط، دستـی توانا داشـت. آثـار بازمانده از او به شیوۀ نستعلیق و شکستۀ نستعلیق کتابت شده، و دارای سبکی خاص و بدیع است. گفته می‌شود او در زمینۀ خطاطی دست به تصرفات و ابداعاتی هم زد (نک‍ : معیرالممالک، 36؛ بهار، 3/ 381)؛ اما ظاهراً از روشهای ابداعی او استقبالی نشده است.

مآخذ

آدمیت، فریدون، اندیشۀ ترقی و حکومت قانون، تهران، 1356 ش؛ همو، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، تهران، 1355 ش؛ آرین‌پور، یحیى، از صبا تا نیما، تهران، 1354 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1345 ش؛ الگار، حامد، نقش روحانیت پیشرو در جنبش مشروطیت، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، 1359 ش؛ امین‌الدوله، علی، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، 1341 ش؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، 1371 ش؛ بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، تهران، 1355 ش؛ سیاح، محمدعلی، خاطرات، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، 1356 ش؛ شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورۀ سلطنت قاجار، تهران، 1370 ش؛ صفایی، ابراهیم، رهبران مشروطه، تهران، 1362 ش؛ فرمانفرماییان، حافظ، مقدمه بر خاطرات سیاسی (نک‍ : هم‍ ، امین‌الدوله)؛ کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، 1356 ش؛ مجدالاسلام کرمانی، احمد، تاریخ انحطاط مجلس، به کوشش محمود خلیل‌پور، اصفهان، 1356 ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، 1371 ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، «میرزا علی خان امین‌الدوله»، یغما، تهران، 1335 ش، س 9، شم‍ 1؛ معین‌الملک، محسن، بخش آخر خـاطرات سیـاسی (نک‍ : هم‍ ، امین‌الدولـه)؛ ممتحـن‌الدولۀ شقـاقی، مهـدی و میرزا هاشم، رجال وزارت خارجه، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1365 ش؛ ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، 1357 ش؛ هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، 1363 ش. 

علی آل‌داود (دبا)