امین‌دربار، حمام

امین‌دربار، حمام \hammām-e amīn-darbār\، بنایی مربوط به دورۀ قاجار، واقع در خیابان امیرکبیر، کوچۀ امین‌دربار، نبش کوچۀ نصیرزاده. 
بانی این حمامْ میرزا هاشم خان، معروف به امین‌دربار، از رجال سیاسی و وابسته به دربار در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) بود که اندکی به زندگی و مناصب او در منابع دورۀ قاجار اشاره شده است. او مدتی حاکم بسطام (سلیمانی، ۴۶)، و عضو دارالشورای کبرای مملکتی بود (سالور، ۱۵۶؛ غلامی).
این حمام، در محلۀ عودلاجان تهران جا داشت؛ در نقشۀ عبدالغفار از تهران که در ۱۳۰۹ ق/ 1892 م به چاپ رسیده است، خانه‌ای به نام «خانۀ امین ‌دربار» در مجاورت این حمام جانمایی شده (نک‍ : اطلس ... ، 78)، که می‌توان احتمال داد حمام بخشی از خانۀ شخصی وی بوده است. گرچه بیشتر خانه‌ها در گذشته حمامی مستقل نداشتند، اما خانه‌های اعیانی از این قاعده مستثنا بودند و حمام مخصوص داشتند. با توجه به جایگاه دولتی امین‌دربار و توصیفات عبدالله مستوفی از خانۀ او (۲/ ۶۶)، می‌توان گفت که خانۀ او در شمار خانه‌های اعیانی قاجار بود و حمام مخصوص به خود را داشت. در گذشته حمامهای خصوصی، گاه کاربرد عمومی نیز داشتند. صاحبان خانه‌ها برای کسب درآمد یا حتى رضای خدا و ثواب، در روزهایی از هفته حمام را در اختیار عموم قرار می‌دادند (محجوب، ۱۹). با توجه به اینکه حمام امین‌دربار، ابعادی وسیع‌تر از حمامهای خصوصی داشته، گویا حمامی خصوصی ـ عمومی بوده است (غلامی). 
حمامهای قدیمی در سطحی پایین‌تر از زمین ساخته می‌شدند تا در زمستانها گرم، و در تابستانها خنک باشند؛ ازاین‌رو، برای دسترسی به سربینه، پس از ورودی حمام، پلکانی قرار داشت. 
سربینۀ حمام امین دربار با سقف رسمی‌بندی آجری (طاقهای متقاطع که بار آنها به کمک 8 ستون سنگی به زمین منتقل می‌شود) اجرا شده است و دورتادور آن سکویی قرار دارد. میان در حمام راهروی پلکانی وجود دارد که سبب شده است گرم‌خانه نسبت به سربینه، حدود یک متر پایین‌تر باشد. دیوارهای گرم‌خانه تا نیمه کاشی شده‌اند و سقف آن، طاقی پوشیده‌شده با گچ روی 4 ستون است. طبق بخشهای باقی‌ماندۀ حمام، دو فضای متصل به گرم‌خانه وجود داشته، که اکنون غیر قابل دسترسی است. گویا این فضاها، شاه‌نشین یا خلوت‌خانه و مخصوص اعیان یا اعضای خانوادۀ امین‌دربار بوده‌اند.
این بنا پس از صدمه‌ها و تخریبها، در خرداد ۱۴۰۰، با شمارۀ 565‘ 33 در فهرست میراث ملی به ثبت رسید و اکنون در دست مرمت است (غلامی).

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ سلیمانی، کریم، القاب رجال دورۀ قاجار، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۹ ش؛ سالور، مسعود، «شرح‌حال شاهزاده عزالدوله»، سفرنامۀ عبدالصمد میرزا سالور (عزالدوله)، به کوشش همو، تهران، 1374 ش؛ غلامی، یاسمن، تحقیقات میدانی؛ محجوب، کیانا و احد نژادابراهیمی، «تبیین عملکرد در حمامهای خصوصی دورۀ قاجار با مطالعۀ حمام خانۀ تاریخی صدیقیانی»، معماری‌شناسی، 1400 ش، شم‍ 19؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۸۴ ش؛ نجمی، ناصر، طهران عهد ناصری، تهران، ۱۳۶۴ ش. 

یاسمن غلامی