امین‌احمد رازی

براون بر آن است که تذکره‌های معروفی چون هفت اقلیم کمتر اطلاعات درست و استواری از جزئیات و ویژگیهایِ زندگی شعـرا ــ همچون تـاریخ تولد و مـرگ، اخلاق و صفات، و جز اینها ــ به دست می‌دهند ( تاریخ ادبی ... ، 246)؛ بااین‌حال آنچه در این کتاب چشمگیر است، استناد مطالب به منابع غالباً معتبر است و این کار بر محاسن آن افزوده است. 
البته کسانی چون محمد قزوینی (ص 4) و احمد گلچین معانی (همان، 2/ 413) نیز خرده‌هایی بر ارجاعات امین گرفته، و سخنان و اظهارنظرهای او را خالی از سهو و خطا ندانسته‌اند.
بااین‌همه، آگاهیهای سودمند امین از معاصران خویش، به‌ویژه خـاندان خود (نک‍ : 2/ 1208 بب‍ )، یا شعرای زمـان اکبر پادشاه، در کنار برخی اطلاعات مفید تاریخی و جغرافیایی، هفت اقلیم را به منبعی دست‌اول، اصیل و مهم تبدیل کرده (نک‍ : نقوی، 120، 121)، چنان‌که مأخذ برخی از تذکره‌های مهم پس از خود همچون خزانۀ عامره و مجمع الفصحاء بوده است (نک‍ : دانشنامه، همانجا). 

دست‌نوشتها، تصحیحات و چاپها، منتخبات

دست‌نوشتهای بسیاری از هفت اقلیم در کتابخانه‌های ایران و جهان بر جای مانده که نشان از اهمیت کتاب و اقبال خوانندگان بدان است (برای فهرست آنها، نک‍ : اته، «فهرست ... بادلیان»، I/ 410-411، «فهرست ... ایندیا آفیس»، .380ff؛ استوری، I(2)/ 1169-1170؛ ریو، I/ 335-337؛ مارشال، 71؛ نقوی، 121-123؛ گلچین معانی، همان، 2/ 413-414؛ منزوی، خطی، 11/ 738- 739، فهرستواره، 3/ 1968- 1969؛ درایتی، 10/ 1186-1187).
هفت اقلیم تاکنون چند بار تصحیح شده و به چاپ رسیده است، از این قرار:
1. طبع این اثر نخست بار در سلسلۀ «مجموعه آثار شرق‌شناسی هند» انجام گرفته، و گویا جملگی آن، با مقابلۀ چندین دست‌نوشت، به چاپ رسیده است (انتشارات انجمن آسیایی کلکته)، هرچند ما تنها مجلدات مربوط به اقلیمهای اول، دوم، سوم، ششم و هفتم را به چنگ آوردیم که توصیفشان چنین است:
الف ـ از آغـاز تا اقلیم سـوم (بخـش شیراز، مدخـل پرتوی)، در 3 حصّه: حصۀ اول (ص 1-112) به کوشش اِ. د. راس و خان بهادر عبدالمقتدر (1918 م)؛ حصۀ دوم (ص 113- 208) به کوشش آ. ه‍ . هارلی و خان بهادر عبدالمقتدر (1927 م)؛ حصۀ سوم (ص 209-312) به کوشش همان دو و محمد محفوظ‌الحق (1939 م). این هر 3 حصه یکجا بـه چاپ رسیده‌اند (1939 م <چ سربی>) (نیـز نک‍ : نقوی، 123؛ گلچین معانی، تاریخ، 2/ 411؛ صفا، 5(3)/ 1691). 
ب ـ اقلیم سوم (از مدخل پرتوی تا پایان این اقلیم)، به کوشش محمد اسحاق (1963 م). 
ج ـ اقلیمهای ششم و هفتم، به کوشش س. ب. صمدی (1972 م).
بر روی جلد مصحَّح اسحاق و پشت جلد مصحَّح صمدی به‌ترتیبْ «جلد دوم» و «جلد پنجم» قید شده است که از آنها می‌توان نتیجه گرفت اقلیمهای چهارم و پنجم نیز در طی جلدهای سوم و چهارم تصحیح شده‌اند.
2. بخشی از کتاب (از آغاز تا اقلیم سوم <بخش غزنین، مدخل میر محمد خان>) (در 328 صفحه)، که ازطرف وزارت فرهنگ (سابق)، و بسیار پرغلط و بی‌قاعده چاپ شده است (شرکت سهامی چاپ تهران) (نک‍ : گلچین معانی، صفا، همانجاها).
3. به کوشش جواد فاضل (در 3 جلد)، که دست‌نوشتهای آن معرفی نشده‌اند و روش کار مصحح نیز معلوم نیست؛ این چاپ آکنده از کژخوانیها و خطاهای مطبعی، و تقریباً غیر قابل ‌استفاده است (تهران، 1340 ش، کتابفروشی علی‌اکبر علمی و کتابفروشی ادبیه).
4. به کوشش محمدرضا طاهری (در 3 جلد)، که براساس 5 نسخه (3 نسخۀ خطی و دو نسخۀ چاپی) تصحیح شده و دارای مقدمه‌ای از مصحح، تعلیقات، توضیحات و حواشیِ مفصل و مفید او در پاورقیهاست؛ این چاپ، به‌نسبت پاکیزه از کار درآمده است، اما لغزشهای فاحش بسیاری در آن دیده می‌شود، مثلِ علیهدّه (1/ 2)، غثّ‌وثمین (1/ 376)، جکل (3/ 1662) و اسفنجاب (3/ 1666) که خطا، و صحیح آنها باید على‌حده، غثّ‌وسمین، چگل و اسفیجاب باشد.
5. به کوشش محمد قزوینی و عباس اقبال آشتیانی که هیچ‌گاه به چاپ نرسید (نک‍ : اقبال، 35-36) و ما از سرنوشت آن آگاهی‌ای نداریم.
شایان ذکر است که فیض‌اللٰه همت انصاری جونپوری برگزیده‌ای از هفت اقلیم فراهم آورده و آن را به نام وجیه‌الدین علی خان بهادر مصدَّر ساخته است (نک‍ : اته، همان، 499؛ نیز نقوی، همانجا؛ گلچین معانی، همان، 2/ 414). همچنین اقتباسات و ترجمه‌هایی از آن در زمانهای مختلف، به زبانهای آلمانی و انگلیسی و فرانسوی، در اروپا و جاهای دیگر صورت گرفته است (نک‍ : استوری، I(2)/ 1170- 1171؛ نیز نقوی، همانجا).

بخش ری و تهران

با توجه به رویکرد و چهارچوب این دانشنامه، اطلاعات امین ذیل بخش ری و تهران ــ در اقلیم چهارم ــ بسی ارزشمند می‌نماید که اکنون نظـری کوتاه بر آنها می‌افکنیم.
امین بخش ری را با چند روایت افسانه‌ای دربارۀ بانی این خطه آغاز کرده است و پس از وصف آبادانی و تعدد عمارات مدنی آنجا در روزگاران پیشین، تقسیماتش در ادوار مختلف، محصولات، و حتى نکوهش آب‌وهوا و برخی از اخلاق و رفتارهای مردمان این دیار (2/ 1153-1156)، از تهران و ویژگیهای آن سخن می‌راند که «امروز دارالملک ری یکی تهران است ... در زمان فرمان‌فرمایی شاه طهماسب صفوی به زینتِ باره و به زیورِ اسواق مُحلّى گردید و سِمَت شهریّت پذیرفت و الحال به حسب جداول و انهار و اشجار سایه‌دار و باغات جنّت‌آثار مستثنى از دیگر شهر[ها] و دیار است» (2/ 1156-1157). او آنگاه، به شیوۀ مرسوم کتاب، عنان قلم را به جانب شروح احوال بزرگان ری و تهران و ورامین می‌گرداند و پس از ذکر تنی چند از عرفا و دانشمندان و شعرای سده‌های گذشته و یادکردی از منسوبان به نوربخشیه، از نام‌آوران و سرایندگان معاصر خویش نام می‌برد که ازآن‌میان کسانِ چند خاندان (همچون خاندانهای قاضی محمد، شیخ شهاب‌الدین علی، قاضی مسعود، و مهم‌تر از همه خاندان خویش که با مولانا امیدی آغاز می‌شود) و افرادی چون افضل نامی، هدایت‌اللٰه مشرف، فهمی و جز ایشان قابل اشاره است (نک‍ : 2/ 1157 بب‍ ). 

مآخذ

ادیب برومند، عبدالعلی، مقدمه بر خلاصة الاشعار (بخش کاشان) تقی‌الدین کاشی، به کوشش همو و محمدحسین نصیری کهنمویی، تهران، 1384 ش؛ اقبال آشتیانی، عباس، «وفیات معاصرین: علامۀ مرحوم محمد قزوینی (1294- 1368 ق)»، نامۀ فرهنگستان [قدیم]، تهران، 1329 ش؛ امین‌احمد رازی، هفت اقلیم، به کوشش محمدرضا طاهری، تهران، 1378 ش؛ اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، 1388 ش؛ براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران (از آغاز عهد صفویه تا زمان حاضر)، ترجمۀ غلامرضا رشید یاسمی، تهران، 1329 ش؛ همو، تـاریخ ادبی ایران (از سعدی تـا جامی)، ترجمـۀ علی‌اصغـر حکمت، تهران، 1327 ش؛ حاجی‌خلیفه، کشف؛ دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، به کوشش اسماعیل سعادت، تهران، 1395 ش؛ دبا؛ درایتی، مصطفى، فهرستوارۀ دست‌نوشتهای ایران (دنا)، تهران، 1389 ش؛ رضازادۀ شفق، صادق، تاریخ ادبیات ایران، تهران، 1321 ش؛ شمیسا، سیروس، سبک‌شناسی شعر، تهران، 1374 ش؛ صفا، ذبیح‌اللٰه، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، 1378 ش؛ طاهری، محمدرضا، مقدمه بر دیوان شاپور تهرانی، به کوشش همو، تهران، 1383 ش؛ فاضل، جواد، حاشیه بر ج 1 هفت اقلیم امین‌احمد رازی، به کوشش همو، تهران، 1340 ش؛ قزوینی، محمد، مقدمه بر چهارمقالۀ نظامی عروضی، به کوشش همو و محمد معین، تهران، 1375 ش؛ گلچیـن معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، 1350 ش؛ همو، کاروان هند، مشهد، 1369 ش؛ مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، 1340 ش؛ معصوم‌علیشاه، محمدمعصوم، طرائق الحقائق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، 1345 ش؛ منزوی، خطی مشترک؛ همو، فهرستواره؛ نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، 1363 ش؛ نقوی، علیرضا، تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، 1343 ش؛ نیز:

Ethé, H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, 1903; id., Catalogue of the Persian, Turkish, Hindustani, and Pushtu Manuscripts in the Bodleian Library, Oxford, 1889; Iranica; Marshall, D. N., Mughals in India, London / New York, 1985; Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford, 1966; Storey, C. A., Persian Literature, London, 1953.
مرتضى موسوی