امیریه

امیریه \amīriy(y)e\، باغ، عمارت و نیز نام دو خیابان در محلۀ سنگلج دورۀ ناصری، و امروزه نام محله‌ای در حدود نواحی مرکزی تهران، واقع در منطقۀ 11 شهرداری.
برپایۀ تعریف شهرداری تهران از محدودۀ کنونی (1394 ش) محلۀ امیریه، این محله از شمال به خیابان ابوسعید، میدان منیریه و خیابان شهید دکتر معیری (منیرۀ پیشین)، از غرب به خیابان کارگر جنوبی (سی‌متری پیشین)، از شرق به خیابان وحدت اسلامی (شاهپور پیشین) و از جنوب به خیابانهای شهید علی‌اکبر بشیری (بوعلی پیشین) و قزوین محدود است («محله ... »، بش‍‌ )؛ اما مردم محل محدودۀ جنوبی محلۀ امیریه را تا خیابان مولوی و میدان رازی (گمرک پیشین) می‌دانند.
نام محله و خیابان امیریه برگرفته از لقب کامران میرزا نایب‌السلطنه، سومین پسر زنده‌ماندۀ ناصرالدین شاه قاجار است که ملقب به امیرکبیر بود. کامران میرزا در 19 ذیقعدۀ 1272 ق/ 22 ژوئیۀ 1855 م در تهران زاده شد. مادرش، منیرالسلطنه، دختر محمدتقی خان معمارباشی بود. کامران میرزا بااینکه مورد توجه و علاقۀ ناصرالدین شاه بود، چون از مادری غیر قاجار زاده شده بود، به ولیعهدی نرسید. او در 1277 ق، در سن پنج‌سالگی به حکومت تهران منصوب شد و چون کودکی بیش نبود، پاشا خان امین‌الملک به پیشکـاری او گمـاشته شـد (نک‍ : اعتمادالسلطنـه، 34؛ بامداد، 3/ 150). در 1284 ق/ 1867 م که ناصرالدین شاه رهسپار سفر خراسان بود، کامران میرزا را در نبود خود، به نیابت خویش منصوب کرد (صدیق‌الممالک، 351). کامران میرزا در 1285 ق، در سن 13سالگی به منصب سردار کلی (فرماندهی کل قوا) رسید که در آن زمان مانند بیشتر لقبها و منصبها بی‌معنی شده بود، و در همان سال لقب امیرکبیر را دریافت داشت (بامداد، همانجا). او در 1288 ق، در سن 16سالگی با سرورالدوله، دختر سلطان مراد میرزا حسام‌السلطنه معروف به فاتح هرات، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج 5 فرزند دختر و پسر بود. یکی از این دختران ــ ملکه جهان ــ همسر محمدعلی شاه و مادر احمد شاه بود. دختر دیگرش، معصومه، به همسری مهدیقلی خان مجدالدوله درآمد و سومین دخترش، قمرالملوک نام داشت که در سن 14سالگی درگذشت. پسر بزرگ کامران میرزا، فتحعلی میرزا، که در سن دوسالگی امیرتوپ‌خانۀ ایران شده بود، در پنج‌سالگی درگذشت. کامران میرزا تا پیش از درگذشت فتحعلی میرزا، جز سرورالدوله زن دیگری نداشت؛ اما پس از ‌آن، به اصرار و تشویق ناصرالدین شاه، پیاپی چند زن دیگر اختیار کرد تا شاید صاحب فرزند پسر گردد. او از زنان متعدد خود روی هم 23 فرزند داشت. کامران میرزا در سالهای پایانی زندگانی‌اش مبتلا به نقرس شد و سرانجام در 1308 ش/ 1929 م، در 76سالگی در تهران درگذشت و در قم، در حرم حضرت معصومه (ع) به خاک سپرده شد (معیرالممالک، 522، 526-527؛ محبوبی، 437).
کامران میرزا در غرب محلۀ سنگلجِ عهد ناصری، دو باغ و عمارت بنا نهاده بود؛ یکی به نام «امیریه»، برای خود، و دیگری در جنوب غربی آن باغ، به نام «منیریه» برای مادرش، منیرالسلطنه. او افزون‌براینها، دو باغ دیگر نیز احداث کرده بود؛ یکی در شمیران، نزدیک کاخ صاحبقرانیه، به نام «کامرانیه» (نک‍ : ه‍ د، «بخش شمیرانات»، کامرانیه) و دیگری در شمال تهران عهد ناصری که باغبانی اتریشی به نام «فیشر» داشت و به نام آن باغبان، «فیشرآباد» خوانده می‌شد (معیرالممالک، 524). 
عمارت امیریه برای کامران میرزا حکم قلعه‌ای را داشت که پس از کشته‌شدن ناصرالدین شاه، زنان و فرزندان پرشمارش را به آنجا منتقل کرد. او که نیک می‌دانست پس از مرگ پدر تاج‌دارش، به‌سبب دشمنیهایی که با مظفرالدین میرزای ولیعهد کرده بود، مشاغل و مناصب دولتی را از دست خواهد داد و دیگر موقعیت گذشتـه را نخواهد داشت، ازاین‌رو، در حدود 10 سال پیش از کشته‌شدن ناصرالدین شاه (1313 ق/ 1896 م)، باغ و عمارت امیریه را بنـا نهاده بود و یکی ـ دو سال پیش از آن واقعه، زنان متعدد خود را از عمارتهای خورشید و سروستان، واقع در ارگ سلطنتی، در این عمارت اسکان داده بود و پس از برتخت نشستن مظفرالدین شاه، عمارتهای خورشید و سروستان را به‌کلی تخلیه کرد (نک‍ : مستوفی، 2/ 2؛ کاساکفسکی، 49؛ سالور، 2/ 1008). 
عمارت امیریه در میان باغی بزرگ و دلگشا جای داشت. رسیدگی به این باغ برعهدۀ باغبانی اتریشی بود. هرچند عمارت امیریه از روی پلان و نقشه‌ای صحیح ساخته نشده بود، اما عمارتی مجلل بود و تالار، پلکان و حوض‌خانه‌ای زیبا داشت؛ تالار آن حدود 40 ذرع (بیش از 20 متر) درازا، و حدود 20 ذرع ( بیش از 10 متر) پهنا داشت و بر دیوارهای آن نگاره‌هایی از پادشاهان ایران باستان از روی نگاره‌های کتاب نامۀ خسروان، تألیف شاهزاده جلال‌الدین میرزا، پسر فتحعلی شاه، به اندازۀ قامت طبیعی انسان نقش، و گرداگرد هر نگاره با گچ‌بریهای زیبا آراسته شده بود. در وسط یکی از دیوارهای تالار نیز نگاره‌ای از ناصرالدین شاه قاجار خودنمایی می‌کرد. حوض‌خانۀ مرمرین عمارت امیریه با آیینه‌کاریها، گچ‌بریها و دیگر ظریف‌کاریها تزیین شده بود و اروپاییان مقیم تهران برای تماشا و عکس‌برداری از آن به عمارت امیریه می‌رفتند. 
چنان‌که پیش‌بینی می‌شد، کامران میرزا پس از مرگ ناصرالدین شاه، همۀ مناصب و موقعیتهای گذشتۀ خود را از دست داد و رفته‌رفته زندگی اشرافی او محدودتر شد؛ تا جایی که برای گذران زندگی، به‌ناچار بخشهایی بزرگ از باغ امیریه را فروخت و حتى در سالهای پایانی زندگی‌اش مجبور شد که آیینه‌ها و سنگهای مرمر به‌کاررفته در عمارت امیریه را نیز به فروش برساند. این عمارت و تتمۀ باغ آن که می‌رفت تا یکسره نابود شود، در زمان نخست‌وزیری رضاخان سردار سپه خریداری، و مدرسۀ نظام در آن دایر شد. چندی پس از آن، در دورۀ سلطنت رضا شاه، این مدرسه به دانشکدۀ افسری (دانشگاه امـام علی <ع> کنونی) بدل شد (نک‍ : سالور، 1/ 349، 3/ 2236، 8/ 6497، 9/ 6808؛ معیرالممالک، همانجا).
عمارت امیریه در روزگار قاجار شاخص‌ترین بنا در غرب محلۀ سنگلج بود. از‌این‌رو، دو خیابان در پیرامون آن بدین نام خوانده می‌شد. گمان می‌رود این دو خیابان پس از 1284 ق/ 1867 م، که برج و باروهای شاه‌تهماسبی تهران برچیده شد و شهر از چهار سو رو به گسترش نهاد، احداث شده باشند. در نقشۀ تهران، ترسیم عبدالغفار نجم‌الدوله/ نجم‌الملک در 1309 ق/ 1892 م، این دو خیابان بدین‌گونه نشان داده شده‌اند: نخست خیابانی در امتداد شمال به جنوب، واقع در ضلع شرقی باغ امیریه، و دیگری خیابانی در امتداد شرق به غرب، در ضلع شمالی آن باغ. 
برپایۀ نامهای کنونی خیابانهای تهران، این دو خیابان منطبق با بخشهایی از خیابانهای ولیعصر و امام خمینی بوده‌اند. خیابانی که در امتداد شمال به جنوب کشیده شده بود، از شمال، تا خیابان امام خمینی، و از جنوب، تا حدود میدان منیریه ادامه داشت. امتداد این خیابان، در دورۀ قاجاریه، از جانب شمال، خیابان «باغ انگوری» (منطبق با خیابان ولیعصر کنونی، حد فاصل تقاطع خیابان امام خمینی و خیابان انقلاب)، و از جانب جنوب، «باغ جنت» (منطبق با خیابان ولیعصر، حد فاصل میدان منیریه و خیابان قزوین) نامیده می‌شد. خیابانی که از شرق به غرب کشیده شده بود، از میدان توپ‌خانه (میدان امام خمینی کنونی) آغاز، و تا دروازۀ باغشاه (در حدود خیابان کارگر جنوبی کنونی) ادامه می‌یافت. این خیابان که مرز میان دو محلۀ دولت در شمال، و محلۀ سنگلج در جنوب را تشکیل می‌داد، به‌سبب بناهای مهم مجاور آن، در هر قسمت به نامی خوانده می‌شد. از میدان توپ‌خانه تا خیابان قزاق‌خانه (قوام‌السلطنۀ بعدی و سی تیر کنونی) به نام امیریه، و از آنجا تا حدود میدان حسن‌آباد کنونی، به‌سبب وجود «مریض‌خانۀ دولتی» در مجاورت آن، خیابان «مریض‌خانه»، و از آنجا تا خیابان ولیعصر کنونی، خیابان امیریه، و سپس امتداد آن تا دروازۀ باغشاه، خیابان باغشاه خوانده می‌شد (نک‍ : اطلس ... ، 78- 81). این خیابان در زمان رضا شاه به‌سبب وجود دانشکدۀ افسری و دیگر مراکز نظامی در آن، خیابان سپه نام‌گذاری شد، و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به خیابان امام خمینی تغییر نام داد. 
خیابان امیریه‌ای که در زمان رضا شاه، در امتداد شمال به جنوب کشیده شده بود، پس از احداث جادۀ جدید شمیران، خیابان پهلوی نام گرفت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نخست به خیابان مصدق، و چندی پس از آن، به خیابان ولیعصر تغییر نام داد. 
در نقشۀ نجم‌الدوله، در جانب شرقی خیابان امیریه‌ای که امتداد شمـالی ـ جنوبی داشـت، از شمـال به جنـوب، به‌ترتیب این مکانها جانمایی شده‌اند: باغ جناب اقبال‌الدوله، سبزی‌کاری نواب والا نصرت‌الدوله، باغچۀ آقاعلی؛ و در جانب غربی آن، از شمال به جنوب، این مکانها نشان داده شده‌اند: امیریۀ حضرت والا نایب‌السلطنه، سبزی‌کاریهای متعلق به باغ امیریه، بیوتات آقا و اراضی بایر متعلق به باغ امیریه. همچنین در این نقشه، در جانب شمالی خیابان امیریه‌ای که از شرق به غرب کشیده شده بود، از میدان توپ‌خانه تا دروازۀ باغشاه، این مکانها به‌ترتیب از شرق به غرب جانمایی شده است: چاشنی‌سازخانۀ مبارکه، میدان مشق، خیابان قزاق‌خانه، باغ الله‌وردی خـان، قبرستـان یهودیهـا، خـانۀ میرزا نصـرت طبیب، مریض‌خانۀ مبارکه، خانۀ میرزا عبدالکریم منشی، خیابان یوسف‌آباد، سرای جناب مستوفی‌الممالک، خیابان حسن‌آباد، اراضی صنیع لشکر، باغچۀ آقا میرزا مهدی رئیس، باغ حاجی شیخ زین‌العابدین، زمین اقبال‌الدوله، سرای آقا، خیابان باغ انگوری، رَزستان جناب میرزا سید احمد برادر وزیر، باغ معین نظام، باغ حاجی سقاباشی، اراضی خـالصۀ مبیعی وزیر؛ در جانب جنوبـی آن خیابان، این مکانها نشان داده شده‌اند: قورخانۀ جدید مبارکه، خیابان جلیل‌آباد، خانۀ حسن خان [ناخوانا]، خانۀ میرزا حسین خان [ناخوانا]، خیابان آقا شیخ هادی، خانۀ میرزا نصیر، محلۀ ارکیها، مخزن اسلحۀ ذخیره، باغ حاجی سرور خان، باغ محمدحسن خان پیشخدمت، باغ جناب اقبال‌الدوله، خیابان امیریه، امیریۀ حضرت والا نایب‌السلطنه، باغ حسینعلی خان و اراضی وزیر.
دو خیابان امیریه از زمان احداثشان در دورۀ سلطنت ناصرالدین شاه تا سالهای میانی دورۀ پهلوی، از خیابانهای اعیان‌نشین تهران به شمار می‌رفتند و به‌سبب وجود باغهای بزرگ و سرسبز، و خانه‌ها و عمارتهای اشرافی در مجاورت آنها، از خیابانهای زیبا و دلگشا، و از تفرجگاههای مردم تهران محسوب می‌شدند و در روزهای گرم سال، مردم بسیاری، پیش از غروب آفتاب تا چند ساعت از شب گذشته، دسته‌دسته برای گردش و هواخوری به آنجا می‌رفتند. همچنین هنگام جشنهای ملی و مذهبی و مناسبتهای مختلف، این دو خیابان چراغانی، و بـا طاقهـای نصرت آذین‌بندی می‌شدنـد (نک‍ : سـالور، 6/ 4806، 9/ 7050، 7051، 7154). 
با گسترش کالبدی تهران در دورۀ پهلوی، به‌ویژه در سالهای دهۀ 1340 ش، خانواده‌های متمول ساکن در خیابان امیریه به محله‌های نوبنیاد شمال شهر تهران نقل مکان کردند و خانه‌باغهای آنان به قطعات کوچک‌تر تقسیم، و فروخته شد و با ساخت‌و‌سازهای نوین، امیریه حال‌وهوای گذشتۀ خود را از دست داد و با سکونت افرادی از طبقۀ متوسط اقتصادی در آنجا، از شمار محله‌های اعیان‌نشین خارج شد؛ اما امروزه نیز اندک‌شماری از عمارتها و خانه‌های قدیمی، با ارزش معماری بالا، متعلق به روزگار قاجاریه و پهلوی در آنجا همچنان بر جاست.

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1380 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجـال ایران، تهران، 1347 ش؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1380 ش؛ صدیق‌الممالک، ابراهیم، منتخب التواریخ مظفری، تهران، 1323 ق؛ کاساکفسکی، خاطرات، ترجمۀ عباسقلی جلی، تهران، 1355 ش؛ محبوبی اردکانی، حسین، تعلیقات بـر المآثر و الآثار (نک‍ : هم‍‌ ، اعتمادالسلطنه، ج 2)؛ «محلۀ امیریه»، فرهنگی (مل‍ ‌)؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، 1341 ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، «رجـال عصر ناصری»، یغما، تهران، 1334 ش، س 8، شم‍ 11؛ نیز: 

Farhangi, www. farhangi. tehran.ir/ portals/ o/ Document/ Motaleat/ 09%20. 
علی کرم‌همدانی