امیرهوشنگ ابتهاج، خانه

امیرهوشنگ ابتهاج، خانه \xāne-ye amīr hūšang-e ebtehāj\، بنایی مسکونی در خیابان فردوسی، خیابان شهید تقوی (کوشک پیشین)، کوچۀ شهید انوشیروانی، پلاک ۲۲. 

بانی این خانه و نخستین مالک آن امیرهوشنگ ابتهاج، شاعر معاصر و پژوهشگر ادبیات فارسی است. این خانه به‌سبب شأن بانی آن، از سوی سازمان میراث فرهنگی واجد ارزش فرهنگی شناخته شده، و با نام «خانۀ ابتهاج (ارغوان)»، به شمارۀ 878‘ 23 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است («خانه ... »، بش‍‌ ). 
این خانه را که بعدها به ارغوان اشتهار یافت، ابتهـاج در ۱۳۴۵ ش در زمینی به مساحت حدود 500 مـ۲ برای سکونت خانواده‌اش ساخته بود. همۀ مراحل ساخت خانه از طراحی و انتخاب ساخت‌مایه، با نظر و نظارت امیرهوشنگ ابتهاج بود («سند ... »، بش‍ ؛ ابتهاج، پیر ... ، ۷۴۴، ۷۴۵). صورت اصیل خانه، پس از گذشت نیم سده حفظ شده، و 6-7 تنه از درخت مشهور ارغوان هم در حیاط جنوبی خانه بر جا مانده است (مهرعلی).
ساختمان دوطبقۀ بنا در میانۀ زمینی با کشیدگی شمالی ـ جنوبی قرار دارد که حیاط را به دو نیمۀ شمالی و جنوبی تقسیم کرده است. کشیدگی حجم ساختمان در امتدادی شرقی ـ غربی است. طبقۀ پایینی ساختمان از جوانب شرقی و غربی، از دیوارهای حیاط فاصله دارد و در جانب شرقی در فاصلۀ ساختمان و دیوار حیاط، دالانی پدید آمده است که از حیاط جنوبی به حیاط شمالی راه می‌برد. در جانب غربی، این فاصله را با حیاط‌خلوتی که به گلخانه بدل شده است، مسدود کرده‌اند (همو). 
ساختمان یادشده 3 ورودی دارد: یکی از طرف حیاط‌خلوت که میان حیاط شمالی و وجه غربی بناسـت؛ دیگری از میانه‌های وجه شرقی است، یعنی جایی‌که دالان نیمه‌باز پیوند‌دهندۀ حیاط شمالی و جنوبی واقع است؛ و آخری هم ازطریق ایوانی که مَفصل حیاط جنوبی و اتاق مهمان‌خانه در طبقۀ همکف است (همو).
در حیاط جنوبی، حوض مستطیل‌شکل کوچک، و در باغچۀ آن یک درخت ارغوان وجود دارد. نمای جنوبی، ایوانی در پایین، و رواقی در بالا دارد و با هم‌نشینی آجرهای بهمنی و ستونها و نردۀ سفید و درها و پنجره‌های قوس‌دار شکل گرفته است. حیاط شمالی کوچک‌تر است و نمای شمالی خانه نیز با آجر بهمنی و 4 پنجرۀ کشیده به چشم می‌آید. بیشتر درها و پنجره‌ها قوس‌دار، و شیشه‌های رنگی آنها یادآور خاطرۀ خانه‌های قاجاری ایران است (همو). 
در طبقۀ همکف خانه اتاق نشیمن، مهمان‌خانه و آشپزخانه جای دارد که ازطریق پلکان شمالی به طبقۀ بالا راه می‌برد؛ کتابخانه (دفتر کار ابتهاج) و 4 اتاق نیز در طبقۀ بالا وجود دارد. مهمان‌خانه در طبقۀ همکف، و اتاقهای طبقۀ بالا رو به ایوان، رواق، حیاط جنوبی و درخت ارغوان قرار گرفته‌اند (همو).
ابتهاج در زمان ساخت خانه متوجه کُندۀ نسبتاً ضخیمی، به طول 80-90 سانتی‌متر، در زیر خاک حیاط جنوبی خانه شد؛ پاجوشهایی با ساقه‌های کوتاه در اطراف این کنده توجهش را جلب، و در اثنای ساخت خانه از آنها مراقبت کرد. بـا گذشت زمان پاجوشها رشد کرد و معلوم شد که درخت ارغوان است. این درخت همپای خانه برآمد و برای ابتهاجِ شاعر، به گفتۀ خودش، سمبل خانواده، عشق، آرمانها و ایدئالها بود (نک‍ : همان، ۷۴۴).
در بهار ۱۳۶۳ ش، زمانی‌که امیرهوشنگ ابتهاج به اتهام هواداری از حزب توده، و همکاری با آن در زندان بود، قطعۀ مشهور «ارغوان» را، در پیِ دل‌تنگی برای خانه و درخت ارغوان سرود (نک‍ : تاسیان، ۱۷۵، آینه ... ، ۲۰۹).
درخت ارغوان تأثیر عاطفی عمیقی بر ابتهاج گذاشت؛ به‌طوری‌که در مواجهه با این قطعه همواره منقلب می‌شد؛ مثلاً در برابر تقاضای مصاحبه‌کننده‌ای برای خواندن شعر ارغوان گفته است: «نه نمی‌تونم، دیوانه می‌شم، اگه دست بزنی از همه‌جام اشک می‌چکه»، یا در جای دیگری گفته است: «این شعر خیلی منو اذیت می‌کنه» (نک‍ : پیـر، ۷۴۳، ۷۵۰). 
امیرهوشنگ ابتهاج خانۀ ارغوان را در ۱۸ اسفند ۱۳۶۸ به مبلغ 000‘500‘15 تومان به شرکت صنعتی بهپاک فروخت. او در مصاحبه‌ای شرح داده است که مدتی پس از فروش خانه، برای پرداخت قبوض آب و برق به خانه برگشته بود و در این دیدار سعی کرده بود درخت را نگاه نکند؛ زیرا دیدار دوباره موجب دل‌تنگی وی می‌شد (همان، ۷۴۵؛ «سند»، بش‍‌ ).
از آبان ۱۳۷۰ تا آبان ۱۳۷۱، خانه به‌صورت رهنی، در اختیار بانک سپه قرار گرفت. سرانجام در اسفند ۱۳۸۲، شرکت صنعتی بهپاک خانه را به شرکت سیمان تهران فروخت. خانۀ ابتهاج، موسوم به ارغوان، در ۱۳۸۷ ش، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد (همان).
امیرهوشنگ ابتهاج در ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ در کلن آلمان از دنیا رفت و پیکرش را ۴ شهریور ۱۴۰۱، پیش از آنکه برای خاک‌سپاری به زادگاهش، رشت، منتقل کنند، به خانۀ ارغوان بردند تا به‌صورتی نمادین برای آخرین بار با درخت ارغوانِ محبوبش دیدار کند («مراسـم ... »، بش‍‌ ). هم‌اکنون (زمستان ۱۴۰۱ ش)، شرکت سیمان تهران مالک این خانه است و خانۀ ارغوان در اختیار کارکنان شرکت سیمان هگمتان است (مهرعلی). 

مآخذ

ابتهاج، هوشنگ، آینه در آینه (برگزیدۀ شعر)، تهران، ۱۳۹۳ ش؛ همو، پیر پرنیان‌اندیش، به کوشش میلاد عظیمی و عاطفه طیّه، تهران، ۱۳۹۱ ش؛ همو، تاسیان، تهران، ۱۳۸۶ ش؛ «خانۀ ابتهاج (ارغوان)»، دانشنامۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران (مل‍‌ )؛ «سند مالکیت [خانه]»، بایگانی شرکت سیمان تهران، تهران، بی‌تا؛ «مراسم بدرقۀ پیکر هوشنگ ابتهاج سایه از خانۀ ارغوان»، هنرآنلاین (مل‍‌ )؛ مهرعلی، مجتبى، تحقیقات میدانی؛ نیز:

Honaronline, www.honaronline.ir/ fa/ tiny/ news-176015 (acc. Jan. 17, 2023); Iranarchpedia, www.iranarchpedia. ir/ entry/ 39126 (acc. Jan. 17, 2023).
مجتبى مهرعلی