امیرکبیر، مؤسسۀ انتشارات

امیرکبیر، مؤسسۀ انتشارات \moºassese-ye entešārāt-e amīr kabīr\، بزرگ‌ترین ناشر خصوصی کتاب در ایران، در دوره‌ای از فعالیت خود (تأسیس: 1328 ش در تهران، توسط عبدالرحیم جعفری).
عبدالرحیم جعفـری که کارگر سادۀ چاپخانه و شاگرد کتاب‌فروشی بود و مدتی نیز در مسجد شاه تهران بساط کتاب‌فروشی داشت، هستۀ انتشاراتی کوچکی را در خیابان ناصر خسرو تهران بنیاد نهاد و به انتشار کتابهایی دست زد که دیگر ناشران به‌ندرت ممکن بود در آن راه سرمایه‌گذاری کنند؛ کتابهایی مانند تاریخ علوم پیر روسو، فن ورزش و انرژی اتمی نخستین کتابهایی بودند که او انتشار داد (جعفری، در جست‌وجوی ... ، 1/ 115 بب‍ ، 309 بب‍‌ ). پس از مدت کوتاهی، جعفری به‌سبب ضعف بنیۀ مالی و نیز وضع نامساعد اقتصادی صنعت نشر ورشکست شد؛ اما با تلاشی دگرباره، به یاری شمّ اقتصادی خود و با پشتکاری کم‌نظیر، مؤسسۀ کوچکش را باز فعال کرد و انتشار کتاب را از سر گرفت (همو، «عبدالرحیم ... »، 17- 18).
نخستین کتاب‌فروشی امیرکبیر با نام مؤسسۀ مطبوعاتی امیرکبیر که دفتر انتشارات این مؤسسه هم بود، در 1329 ش در خیابان ناصر خسرو تهران گشایش یافت (همو، در جست‌وجوی، 1/ 354-355). چرخش سرمایه از راه کتاب‌فروشی به گسترش دامنۀ فعالیتهای انتشاراتی امکان داد و به‌تدریج با ابتکاراتی که مؤسسۀ امیرکبیر در ایجاد انگیزه در خریداران کتاب به کار گرفت، ازجمله فروش قسطی کتاب و ایجاد تسهیلات توزیع و گسترش شبکۀ فروش (همان، 1/ 362)، زمینه را برای فعالیت انتشاراتی در مقیاس وسیع فراهم آورد. 
امیرکبیر طی حدود 30 سال فعالیت، 10 شعبۀ کتاب‌فروشی در نقاط مختلف تهران، و یک شعبه در مشهد تأسیس کرد و با بیش از 500 مرکز فروش کتـاب در سراسر کشور ارتباط برقرار ساخت (همو، عبدالرحیم ... ، 14-15) و بدین‌ترتیب، توانست آثار روزافزون خود را در سراسر کشور عرضه کند. درعین‌حال، این مؤسسه برای تقویت بنیۀ انتشـاراتی خـود سعـی کـرد چاپخـانه‌ای بـا امکانات فنی کافی در اختیار داشته باشد؛ بنابراین در 1347 ش، نیمی از چاپخانۀ سپهر را خرید و امکانات فنی و تجهیزات آن را تقویت کرد (همان، 10-11) و در 1357 ش، در آستانۀ انقلاب نیز برای واردکردن یکی از مجهزترین، جدیدترین و عظیم‌ترین دستگاههای چاپ از خارج اقدام کرد (جعفری، «عبدالرحیم»، 26-30). 
از سال 1353 ش، این مؤسسه بخش ویراستاری و آماده‌سازی کتاب را با همکاری شماری از کتاب‌شناسان، ویراستاران و افراد آگاه به بازار کتاب و نشر گسترش داد و بر دامنۀ همکاری با اهل قلم افزود (همان، 42). 
در سال 1355 ش، امیرکبیر سهام 3 مؤسسۀ انتشاراتی بزرگ، به نامهای شرکت سهامی کتابهای جیبی (بزرگ‌ترین ناشر کتابهای قطع جیبی در ایران)، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی (ناشر ممتاز دورۀ خود) و انتشارات ابن‌سینا (از باسابقه‌ترین ناشران کشور) را خرید (همان، 12) و درعمل، به بزرگ‌ترین ناشر غیر دولتی زمان خود در ایران تبدیل شد. در 1356 ش، مدتی پس از انحلال مؤسسۀ انتشـارات فرانکلین (ه‍ م)، امتیـاز چـاپ دایرةالمعارف فارسی، و همۀ متعلقات به آن را از این مؤسسه خرید و میراث بسیار ارزشمندی که از غلامحسین مصاحب و همکاران او در انتشار جلد اول این اثر و آماده‌سازی بخشی از منابع دو جلد دیگر آن بر جای مانده بود، به مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر انتقال یافت (همانجا). 
مؤسسۀ امیرکبیر طی حدود 30 سال فعالیت خود به‌عنوان ناشری عمومی، در زمینه‌های بسیار متنوعی دست به فعالیت زد و بیش از 000‘2 عنوان کتاب منتشر کرد (بـرای آثـار منتشرشـده و مجموعه‌هـا، نک‍ : فهرسـت ... <1358 ش>). در آخرین سال فعالیت مؤسسه، که مصادف با دورۀ رونق کتاب‌خوانی در ایران بود، حدود 480 عنوان (به‌طور متوسط، روزی بیش از یک عنوان) کتاب انتشار داد. همین رونق کتاب و گسترش مؤسسه موجب شده بود که امیرکبیر در آن سال، حدود 400 قرارداد جدید با مؤلفان و مترجمان منعقد کند (جعفری، عبدالرحیم، 13).
3 واحد جنبی انتشارات امیرکبیر، به نامهای کتاب پرستو، کتاب سیمرغ و کتابهای طلایی، زیر نظر 3 مسئول، به انتشار کتاب برای عموم، جوانان، نوجوانان و کودکان می‌پرداخت (همان، 10). انتشار فرهنگ فارسی (به سرپرستی محمد معین)، فرهنگ انگلیسی به فارسی چندجلدی (به سرپرستی عباس آریان‌پور کاشانی)، شاهنامۀ فردوسی (معروف به شاهنامۀ امیرکبیر) (برای آگاهی بیشتر، نک‍ : مقدمه‌های این آثـار)، نشر دیوانهـای بسیاری از شاعران بزرگ فارسی‌زبان و آثاری مهم از متون کهن، ترجمه و نشر آثار فراوانی از داستانهای کلاسیک غربی و نشر شماری منابع مرجع، مآخذ پژوهشی و آموزشی و آثار خواندنی برای طیف گسترده‌ای از خوانندگان، از هر سنخ و جنس، بی‌آنکه امیرکبیر گرایش فکری یا سیاسی خاصی را دنبال کند یا مروج اندیشه و عقیده‌ای خاص باشد، سهم عمدۀ این مؤسسۀ انتشاراتی در نشر و فرهنگ ملی است (برای آگاهی بیشتر از سیاست مجموعه‌سازی این ناشر و تحلیل فنی‌تر شیوۀ نشر آن، نک‍ : آذرنگ، بازاندیشی ... ، 100-102).
مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر در فضای پُرالتهاب سیاسی آغاز انقلاب که با برخی تحریکات داخلی در خود مؤسسه، و نیز اعتراض و اعتصاب روبه‌رو شده بود، دچار بحرانی بی‌سابقه گردید (جعفری، در جست‌وجوی، 2/ 961-963). پس از مدتی، امیرکبیر به‌سان برخی از دیگر مؤسسات مصادره شد، و زیر نظر یکی از نهادهای انقلابی قرار گرفت (همو، عبدالرحیم، 12-13). بااین‌حال، نام و نشانۀ امیرکبیر عیناً حفظ شد و این مؤسسه پس از تعویضها و تغییر و تحولاتی، به فعالیت انتشاراتی خود ادامه داد (برای آشنایی با کتابهایی که این مؤسسه پس از انقلاب، و مصادرۀ آن منتشر کرده است، نک‍ : فهرستهای سالانه). 
در جست‌وجوی صبح: خاطرات عبدالرحیم جعفری، بنیادگذار مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر (تهران، 1382 ش) که تا تابستان 1385 ش دو مجلد از آن منتشر شده، و مجلدات دیگر هنوز انتشار نیافته است، بیشتر دربارۀ تاریخ، تحول، فعالیتها، فضا و محیط فرهنگی و همۀ عوامل دیگری است که به‌گونه‌ای، به مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر مربوط بوده است (آذرنگ، یادداشتها ... ). این اثر در نوع خود، تاریخ کم‌نظیری از فعالیت مؤسسۀ انتشاراتی در ایران است.

مآخذ

آذرنگ، عبدالحسین، بازاندیشی در مباحثی از نشر و ویرایش، تهران، 1384 ش؛ همو، یادداشتهای منتشرنشده؛ جعفری، عبدالرحیم، در جست‌وجوی صبح، تهران، 1382 ش؛ همو، عبدالرحیم جعفری بنیادگذار مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر، تهران، 1383 ش (منتشرشده در نسخ معدود)؛ همو، «عبدالرحیم جعفری بنیان‌گذار مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر»، تاریخ شفاهی نشر ایران، به کوشـش عبدالحسین آذرنگ و علی دهباشی، تهران، 1382 ش؛ فهرست کتابهای مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر، تهران، 1358-1384 ش. 

عبدالحسین آذرنگ