امیرقاسمی

امیرقاسمی \amīr qāsemī\، سلیمان (1263-1355 ش/ 1884-1976 م)، خوانندۀ دورۀ قاجار. 

سلیمان خان امیرقاسمی با نام مستعار سلیم خان، در تهران زاده شد (مشحون، 2/ 665). وی فرزند عباسقلی خان امیرسلیمانی بود و به‌منظور فعالیت در زمینۀ موسیقی نام خانوادگی خود را تغییر داد (کاظمی و پوراحمد، 5). 
از زندگانی شخصی وی آگاهی چندانی در دست نیست؛ تنها مشحون در کتابش به پسر امیرقـاسمی، مهدی، اشارۀ مختصری می‌کند. مهدی امیرقاسم‌خانی، معروف به خانی، دو سال نزد ابوالحسن صبا یک دورۀ کامل ردیف را فراگرفت. حرفۀ اصلی او فیلم‌برداری سینما بود (مشحون، 2/ 612-613). 
امیرقاسمی سالها ناظم مدرسۀ فلاحت کرج (دانشکدۀ کشاورزی کنونی) بود؛ سپس به استخدام وزارت دارایی و سازمان برنامه درآمد و در همان سازمان نیز بازنشسته شد (همو، 2/ 665؛ نیز نک‍ : ستایشگر، 70-71). 
امیرقاسمی آواز را نزد عیسى خان آقاباشی فراگرفت، اما برخلاف استادش که در خواندن ضربیها و تصنیفها مهارت داشت (صفوت، 62)، هیچ علاقه‌ای به خواندن تصنیف نداشت و آن را مختص زنان می‌دانست (کاظمی، 166، 202). تمام آثاری که از وی باقی مانده‌اند، وزن آزاد دارند (گوش کنید: سلیمان خان ... ). 
از میان خوانندگانی که با امیرقاسمی در ارتباط بودند، می‌توان علی خان نایب‌السلطنه، سید حسین طاهرزاده و میرزا حسن ساعت‌ساز را نام برد (خالقی، 248؛ مشحون، همانجا). وی از میان نوازندگان، به تار میرزا غلامرضـا شیرازی علاقۀ فراوانی داشت (همانجاها). گفته می‌شود هفته‌ای دو شب در منزل امیرقاسمی، واقع در محلۀ شاپور، درس و بحث موسیقایی بر پا بود و بسیاری از هنرمندان در آن شرکت داشتند (نک‍ : رضوی، «به دنبـال ... »، 90؛ نصیری‌فر، 2/ 168- 169) که از میان آنها، می‌توان به نورعلی خان برومند و علی‌اصغر بهاری اشاره کرد که برای کمک به شاگردان امیرقاسمی به منزل وی می‌رفتند (بهاری، 34). 
سلیمان خان شاگردانی در آواز تربیت کرد که مشهورترین آنها جواد جواهر، هادی فرزانه، عطاالله امیدوار، اکبر لقا معروف به جقه، حاتم عسگری و رضوی سروستانی بودند (نک‍ : نصیری‌فر، 1/ 509، 2/ 168- 169، 3/ 166؛ نیز گوش کنید: آوازها ... ، قطعه‌های 5، 10؛ رضوی، «از محجوبی ... »، 195؛ ستایشگر، همانجا). 
با تلاش کمپانی هیز مسترز ویس، در دورۀ دوم ضبط صفحه در ایران، قطعاتی از امیرقاسمی ضبط شد. او نخستین خوانندۀ مردی بود که در این دوره، آثارش به ثبت رسید (منصـور، بش‍‌ ). امیرقـاسمی این قطعات را بـا نـام مستعار «سلیم خان»، در دو نوبت در تهران ضبط کرد (همان). 
افزون‌برآن، آثـار دیگری از او باقی مـانده که به‌طور خصوصی و در منزل ضبط شده است. نوازندگان این آثار، سعید هرمزی، حسن مشحون و هادی فرزانه هستند (گوش کنید: آوازها، قطعه‌های 5، 6، 9، 10). 
برخی سبک آوازی سلیمان خان را، به‌سبب تفاوت نحوۀ روایت او از ردیف موسیقی ایرانی با دیگران، منحصربه‌فرد می‌دانند. به‌همین‌سبب، نمی‌توان او را در هیچ‌یک از مکاتب آوازی قرار داد (نک‍ : کاظمی، 66، 165-166). او برخلاف خوانندگانی چون سید احمد خان، اقبال آذر و نکیسای تفرشی لحنی شهری دارد (همو، 137) و در آواز از مَدهای خاص و تحریر غُنه (تحریری که از بینی خارج می‌شود) استفاده می‌کند (همو، 23، 166). از ویژگیهای سبکی او این است که دستگاهها و آوازها را با درآمدهای متفاوت و متنوعی آغاز می‌کند (برای مثال گوش کنید: آوازها). اشعار آوازهای او، برخلاف پیشینیان وی که بیشتر از آثار سعدی بهره می‌بردند، غزلیات حافظ را شامل می‌شود (کاظمی، 160). 
امیرقاسمی صدایی پرقدرت و رسا داشت؛ گفته می‌شود آنچه را که در سن 70سالگی در مایۀ بلند می‌خواند، در مایۀ پست ادامه می‌داد (نک‍ : خالقی، 248- 249؛ مشحون، 2/ 665). 

مآخذ

بهاری، علی‌اصغر، «نورعلی خان، موسیقی عشقم بود»، نورعلـی برومند ... (هم‍‌ )؛ خـالقی، روح‌الله، سرگذشت موسیقـی ایران، تهران، 1390 ش؛ رضوی سروستانی، نورالدین، «از محجوبی تـا برومند»، کلک، تهران، 1370 ش، شم‍ 14-15؛ همو، «به دنبـال استاد»، نورعلی برومند ... (هم‍‌ )؛ ستایشگر، مهدی، نام‌نامۀ موسیقی ایران‌زمین، تهران، 1376 ش؛ صفوت، داریوش، پژوهشی کوتاه دربارۀ استادان موسیقی ایران و الحان موسیقی ایرانی، تهران، 1350 ش؛ کاظمی، بهمن، گلبانگ سربلندی، مبانی و بررسی آواز ایرانی، به کوشش وهرز پوراحمد و مهدی فراهانی، تهران، 1389 ش؛ همو و وهرز پوراحمد، متن دفترچۀ سی‌دی آوازهای سلیمان امیرقاسمی، تهران، 1393 ش؛ مشحون، حسن، تاریخ موسیقی ایران، تهران، 1373 ش؛ منصور، امیر، «دیسکوگرافی سلیمان خان امیرقـاسمی»، صفحۀ سنگی 2، بی‌جا، بی‌تـا؛ نصیری‌فر، حبیب‌الله، مردان موسیقی سنتی و نوین ایران، تهران، 1369-1372 ش؛ نورعلی برومند، زنده‌کنندۀ موسیقی اصیل ایـران، به کوشش احمد کریمی، تهران، 1380 ش. 

منابع صوتی

آوازهای سلیمان امیرقـاسمی، مؤسسۀ فرهنگـی ـ هنری ماهور، تهران، 1393 ش؛ سلیمان خان امیرقاسمی، آواز1، ضبط‌شده در 1305 و 1307 ش در تهران، مؤسسۀ فرهنگی ـ هنری آوای مهربانی، تهران، 1384 ش. 

مرجان راغب