امیرسلیمانی، کوشک

امیرسلیمانی، کوشک \kūšk-e amīr soleymānī\، بنایی از سالهای پایانی دورۀ قاجاریه در زمینهای سلیمانیۀ تهران که امروزه در محلۀ مشیریه و در بوستان آزادگان قرار دارد. کتابخانۀ عمومی یاد یار نیز در این بنا دایر است. 

سلیمانیه نامی است که علیرضا خان قوانلو ایلخانی قاجار، عضدالملک، پس از آبادانی اصفهانک، از دهات جنب روستای دولاب در جنوب شرقی تهران، به آن اراضی اطلاق کرد. علیرضا خان عضدالملک پسردایی ناصرالدین شاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) بود که سمتهایی چون غلام‌بچه‌باشی، پیشخدمت خاصۀ شاه و خوان‌سالاری را داشت؛ همچنین در عهد ناصرالدین شاه، رئیس صندوق عدالت ناصری شد که گویا ابتکار شخصی ناصرالدین شاه برای ممانعت از تعدی بر مردم بود؛ سپس‌تر او نایب‌السلطنۀ احمد شاه قاجار (سل‍ 1327-1344 ق/ 1909- 1925 م) شد و تا زمان درگذشتش، در همین سمت باقی ماند (بامداد، 2/ 435-442).
آب اصفهانک از 3 رشته‌ قنات تأمین می‌شد تـاآنکه ناصرالدین شاه، پس از بنای سلطنت‌آباد، آب آنجا را ضبط کرد و به مصرف سلطنت‌آباد رساند و اصفهانک خشک شد. زمینهای اصفهانک در حدود سال 1290 ق به عضدالملک فروخته شد. او قنات جدیدی برای تأمین آب احداث کرد و اصفهانک را به اسم پسرش، سلیمان خان، سلیمانیه نامید و آباد کرد (اعتمادالسلطنه، 262). البته، بنابه سخنی دیگر، سلیمانیه به نام امیرسلیمان خان قاجار قوانلو اعتضادالدوله، نیای عضدالملک بوده است (کریمان، 428). سلیمانیه بر سر راه دوشان‌تپه و شکارگاه سلطنتی‌ جای داشت و ناصرالدین شاه در فصل گرما و شکار به آنجا رفت‌وآمد می‌کرد (معتمدی، 383).
در نقشۀ مختصر اطراف تهران که در 1316 ق/ 1898 م ترسیم شده، در زمینهای سلیمانیه و در شمال قلعۀ سلیمانیه، بـاغی به نام بـاغ عضدالملک جانمـایی شده اسـت (نک‍ : اطلس ... ، 125). کوشک امیرسلیمانی نیز منسوب به امیرمصطفى امیرسلیمانی، فرزند عضدالملک بود و خاندان امیرسلیمانی در این کوشک زندگی می‌کردند. امیرمصطفى که نخست لقب سالارالسلطان داشت و سپس مشیرالسلطنه لقب گرفت، از فرزندان عضدالملک بود و هم در دربار احمد شاه سمتهایی داشت و هم در زمان پادشاهی محمدرضا شـاه پهلـوی (سل‍ 1320-1357 ش)، یک دوره نمایندۀ انتصابی مجلس سنا بود (عاقلی، 1/ 196).
کوشک امیرسلیمانی در زمان ساخت، در محدودۀ باغی بزرگ جا داشت و امروزه در میان پارکی عمومی واقع است. روبه‌روی در ورودی اصلی در جبهۀ جنوبی، حوضی مستطیل‌شکل قرار گرفته است. نمای ساختمان امروزه پوشش سیمانی سفید دارد. این کوشک دواشکوبه تقریباً مستطیل و متقارن ساخته شده، و نقشۀ هر دو اشکوب مشابه یکدیگر است. اشکوب اول، تالاری مرکزی با حوضچه‌ای در میانه دارد و با پلکانی چوبی به اشکوب بالا راه می‌برد. در شرق و غرب تالار نیز به‌صورت قرینه، دو اتاق مستطیلی‌شکل جا دارد. در اشکوب بالا نیز به قرینۀ پایین، دو اتاق مستطیلی‌شکل وجود دارد که به بالکنهای بزرگ شرقی و غربی بنـا راه دارند. صفه‌هـای سه‌گانۀ شرقی، غربی و جنوبی چشم‌اندازی زیبا از باغ سلیمانیۀ پیشین و پارک کنونی دارد. در و پنجره‌های این کوشک در وضع کنونی، چوبی و قوس‌دار، و با شیشه‌های رنگی تزیین شده‌اند. در داخل بنا، تزیینات گچی و چوبی به چشم می‌خورد.
میرزا حسن‌ خان وثوق‌الدوله یا حسن وثوق، از رجال و وزرای ایران پس از مشروطیت (بامداد، 1/ 348-352)، در 1336 ق، در عهد سلطنت احمد شاه قاجار، به نخست‌وزیری رسید و در همین سالها، زمینهای سلیمانیه را به مبلغی حدود 32هزار تومان از وراث عضدالملک خرید (همو، 3/ 293). پس از آن، بنایی مفصل و پرهزینه ساخت. گفتنی است به هنگام ساخت این بنا، وثوق‌الدوله روزی 10 من نان برای خانۀ خود، و 20 من برای کارگران می‌خرید و این کار سبب کمبود نان و ایجاد مشکلاتی برای مردم دولاب شده بود (کمره‌ای، 1/ 77). پس از شهریور 1320 ش، و کناره‌گیری و تبعید رضا شاه پهلوی، برادر وثوق‌الدوله، قوام‌السلطنه نخست‌وزیر شد. او فرصـت را مغتنم شمرد و سراسر زمینهای سلیمانیه را به نام خود ثبت کرد. گفته شـده است که او به جـای 30‌هزار م‍ـ2، بخش وسیعی از زمینهای شرق تهران را که در جهات چهارگانۀ باغ سلیمانیه واقع بود، به نام خودش ثبت کرد و سند مالکیت گرفت (بامداد، 3/ 293-294، حاشیۀ 2).

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1350 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1357 ش؛ عاقلی، باقر، شرح‌حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، 1380 ش؛ کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، 1355 ش؛ کمره‌ای، محمد، روزنامۀ خاطرات، به کوشش محمدجواد مرادی‌نیا، تهران، 1384 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش.

مریم شائیان