مقالات

موضوع بندی

جستجوی الفبایی

آغاباجی بیگم | پریسا سنجابی آغاباجی بیگم \āqā-bājī beygom\، یا آغا بیگم (د 1248 ق / 1832 م)، بانوی شاعر و سخنور ایرانی و یکی از همسران فتحعلی شاه قاجار (سل‍ 1212-1250 ق / 1797-1834 م).
اعداد و ارقام | علیرضا جعفری نائینی اعداد مجموعۀ نامهایی است كه برای شمارش یا اندازه‌گیری چیزها به كار می‌رود و ارقام مجموعۀ علامتهایی است برای نشان دادن اعداد.
اعدام | حمید گوینده اعدام \eʾdām\، کشتن قانونی انسان به‌سبب ارتکاب برخی از جرایم خصوصی یا عمومی پیش‌بینی شده در قانون. لازمۀ قانونی‌بودن قتل انسانها وجود یک حکومت است؛ تا قبل از شکل‌گیری حکومت و در دورۀ انتقام فردی، کشتن انسانی توسط انسان دیگر، حتى اگر موافق حق و عدالت بود، انتقام شخصی تلقی می‌شد. از جهت حقوقی، یکی از تحولاتی که...
اعداد، نظریه | بخش علوم پایه و مهندسی اعداد، نظریۀ \nazariy(yy)e-ye aʾdād\، شاخه‌ای از ریاضیات در رابطه با خواص اعداد صحیح مثبت (1، 2، 3، ... ) که گاه «حساب پیشرفته» نامیده می‌شود و از جملۀ قدیمی‌ترین و طبیعی‌ترین گرایشهای ریاضیات است.
اعلامیه | اردشیر سنایی اعلامیه \eʾlāmiy(yy)e\، (نیز: اِعلام و اعلام‌نامه)، سندی کتبی به قصد آگاه‌ساختن یا مطلع‌کردن اشخاص یا دولتها از موضوعی معین. هر نوشته‌ای، چه رسمی و چه غیررسمی، خواه در بخش دولتی یا خصوصی، و نیز مخاطب آن، چه دولتها باشند و چه افراد، اعم از اتباع یا بیگانگان، که هدف آن انتقال مطلبی به دیگری باشد، اعلامیه تلقی م...
اعلم، خاندان | نیلوفر کسری اعلم، خاندان \xāndān-e aʾlam\، از خاندانهای متنفذ و تحصیل‌کرده در عصر پهلوی اول و دوم. نیای بزرگ این خاندان میرزا علی‌اکبر خان آشوری قزوینی، ملقب به معتمدالوزرا، خواهرزادۀ میرزا حسین خان سپهسالار، صدراعظم ناصرالدین شاه، بود. او به خدمت وزارت امور خارجه درآمد و به‌ترتیب سرکنسول ایران در طرابوزان، در شمال شرقی ...
اعلام النبوه | منوچهر پزشک یا دلائل النبوه، تثبیت دلائل النبوه، اثبات النبوات و نظایر آن، عناوین مبحثی در علم كلام كه برای نام‌گذاری شمار قابل توجهی كتاب در تاریخ فرهنگ اسلامی به كار رفته است. برخی از پژوهشگران در این زمینه 47 عنوان كتاب فهرست كرده‌اند كه از سدۀ 3 تا 9 ق / 9 تا 15 م نوشته شده است (عسلی، 7-12).
اعمال رسولان، کتاب | بخش ادیان و عرفان اعمال رسولان، کتاب \ketāb-e aʾmāl-e rasūlān\، آخرین کتاب تاریخی عهد جدید که ادامۀ اناجیل است و ما‌بعد آنها و پیش‌از رسائل پولس قدیس جای دارد. نظر به اینکه «اعمال رسولان» درست همان‌جایی آغاز می‌شود که انجیل لوقا پایان یافته است، می‌توان این دو را دو مجلد از اثر واحدی دانست که در آن، هدف نویسنده مکشوف کردن نهضت...
اعراف | محمدعلی لسانی فشارکی از مفاهیم قرآنی دربارۀ معاد كه بر جایگاهی میان بهشت و دوزخ اطلاق می‌گردد. این واژه دوبار در قرآن كریم (اعراف / 7 / 46، 48) به كار رفته، و همین كاربرد سرچشمۀ پدید آمدن نظریاتی دربارۀ اعراف نزد مفسران و دیگر عالمان بوده است. در آیاتی از سورۀ اعراف (46 به بعد) به دنبال یادی از بهشت و دوزخ چنین آمده است: «و بین آ...
اعراب و اسرائیل، جنگهای | بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه اعراب‌ و ‌اسرائیل، جنگهای \janghā-ye aʾrāb-o(va) esrāʾīl\، درگیریهای عمدۀ عربها و ‌اسرائیل، به‌ویژه ‌درگیریهای 1948- 1949 م / 1327- 1328 ش، 1956 م / 1335 ش، 1967 م / 1346 ش، 1973 م / 1352 ش، و 1982 م / 1361 ش.
اعراب | رضا شکرانی مهم‌ترین و بحث‌انگیزترین موضوع در نحو زبان عربی، تا جایی كه برخی آن را نحو و نحو را اِعراب خوانده‌اند (نك‍ : زجاجی، 83؛ نیز EI1, III / 512). از نظر لغوی، واژه دارای معانی مختلفی است. رایج‌ترین معنی لغوی آن «واضح ساختن» است (خلیل، 2 / 128؛ ابن منظور، ذیل عرب؛ لغت‌نامه ... ، ذیل اعراب). از دیگر معانی آن، «سخن ز...
اعمال شاقه | حمید گوینده اعمال شاقه \aʾmāl-e šāqqe\، کار اجباری سخت و توان‌فرسا، که محکوم ضمن تحمل حبس، متحمل آن می‌شود. این مجازات تا میانۀ سدۀ 20 م به‌عنوان مجازات اصلی در برخی از جرائم جنایی مهم رایج بود و در حال حاضر نیز با حذف جنبه‌های ترذیلی آن، و با اهدافی چون خدمت به منافع عمومی و بازپروری مجرم در برخی کشورها، به‌عنوان مجازات...
اعظمی زنگنه | سید علی آل داوود اعظمی زنگنه \aʾzamī-ye zangene\، عبدالحمید (1283- 1330 ش / 1904-1951 م)، استاد و رئیس دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران، سیاست‌مدار و حقوق‌دان برجستۀ معاصر.
اعلال | آذرتاش آذرنوش مجموعه دگرگونیهایی كه ممكن است در حروف علّه، یعنی دو نیم مصوتِ و و ی (w و y) و یا 3 مصوت بلندِ ū, ā و ī (كه به شكلهای ا، آ، ى، و و ي نگارش می‌یابند) و یا در 3 مصوت كوتاهِ ـَ ، ـ و ـُ (u, i, a) پدید آید.
اعلم بطلیوسی | مهران ارزنده ابواسحاق ابراهیم بن قاسم (یا محمد بن ابراهیم) (د 642 ق/1244 م)، ادیب و نحوی اندلسی. وی در بطلیوس زاده شد و نزد پدر و تنی چند از عالمان و ادیبان آن روزگار دانش آموخت؛ سپس به اشبیلیه رفت و از درس هذیل نحوی بهره برد و در ادب و نحو به كمال رسید و سپس در همان شهر به كار اقراء و تدریس علوم ادب پرداخت (ابن ابار، 1/1...
اعشی همدان | بابک فرزانه ابومصبح عبدالرحمان بن عبدالله (30- 83 ق / 651-702 م)، شاعر عصر اموی. اصل او از جُشَم (شاخه‌ای از قبیلۀ یمنی همدان) است (نك‍ : سمعانی، 13 / 423؛ همدانی، 68؛ بلاشر، 517). اعشى در كوفه متولد شد. وی در آغاز در ردیف فقیهان و قاریان كوفه بود و با عامر شعبی (د 103 ق)، فقیه مشهور كوفه همنشینی داشت و خواهر او را به زن...
اعمش | احمد پاکتچی ابومحمد سلیمان بن مهران اسدی (60- 148 ق / 680-765 م)، از تابعان ایرانی تبارِ كوفه.
اعلم شنتمری | عزت ملا ابراهیمی ابوالحجاج یوسف بن سلیمان بن عیسى (410- ذیقعدۀ 476 ق / 1019- مارس 1084 م)، ادیب، نحوی، لغت‌شناس و نویسندۀ مالكی مذهب عصر ملوك الطوایف در اندلس.
اعرجی | ایران ناز کاشیان ابوعبدالله جعفر بن محمد كاظمی (1274-1332 ق / 1858-1914 م)، ملقب به معین الاشراف (كیوان سمیعی، 66)، ادیب، مورخ و نسب‌شناس عراقی. وی از یكی از خاندانهای برجستۀ عرب بود كه نسب به امام زین‌العابدین (ع) برمی‌كشیدند (مرعشی، «كشف ... »، 1 / 138- 139؛ خلیلی، 3 / 65، 67، 68). اعرجی خود در مقدمۀ برخی از آثارش به شرح اح...
اعصاب |
اعشی | آذرتاش آذرنوش شاعر پرآوازۀ عرب. نام او را عموماً میمون بن ... قیس، و وی را از تیرۀ ثعلبه، از قبیلۀ بكر دانسته‌اند (اصمعی، 11؛ ابن قتیبه، 44). اعشى به معنی كسی كه شب هنگام نیك نمی‌تواند دید، لقب چند تن، خصوصاً دو شاعر ــ یكی جاهلی و یكی اسلامی ــ بوده است. این اعشى را برای بازشناختن از دیگران، اعشى میمون، اعشى قیس، اعشى بكر...
اعراض | علی تولایی اصطلاحی فقهی و حقوقی، به معنای گونه‌ای عمل حقوقی یك جانبه یا ایقاع به مثابۀ روی گردانیدن از مالكیت، بدون تملیك یا اباحۀ انتفاع از جانب مالك.
اعلی | محمدعلی لسانی فشارکی
اعظم گره | مجید سمیعی ناحیه و شهری در غرب استان اوتارپرادش در شمال هند و از مراكز فرهنگی و تبلیغی مسلمانان هندوستان. نام اعظم گره برگرفته از نام محمداعظم خان، از راجپوتهای منطقه‌ای در شمال هند است كه این شهر را در 1076 ق / 1665 م بنیاد نهاد (اشرف الحق، 202؛ بریتانیكا، میكرو).
اعجاز هروی | پریسا کرم رضایی اعجاز هروی \eʾjāz-e heravī\، از شـاعـران و ادیـبـان پارسی‌گویِ سدۀ 11 ق / 17 م. نصرآبادی (1 / 583) که با وی آشنایی نزدیک داشت، نام او را «ملا عطا» ثبت کرده، اما واله داغستانی (1 / 282)، او را «ملا عظام» خوانده است. اعجاز از مردم هرات بود. او دو بار به اصفهان سفر کرد و بار دوم در این شهر رحل اقامت افکند و در ه...
اعداد اعشاری، دستگاه | بخش علوم پایه و مهندسی اعداد اعشاری، دستگاه \dastgāh-e aʾdād-e aʾšārī\، (یا دستگاه دَه‌دَهی، نیز دستگاه اعداد هندی ـ عربی، یا اعداد عربی)، در ریاضی، دستگاه شمارشی که در آن، عدد 10 مبنا قرار می‌گیرد و از ده رقم 0، 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7، 8 و 9 و یک ممیز استفاده می‌شود. در این دستگاه، هر عدد بسته به اینکه در چه مکانی قرار گیرد، ارزش متف...
اعداد، سفر | بخش ادیان، اساطیر و عرفان اعداد، سفر \sefr-e aʾdād\، از کتبِ تشکیل‌دهندۀ کتاب مقدس، چهارمین کتاب تورات و عهد عتیق، و آن را اعداد خوانده‌اند، زیرا بابهای آغازین آن آمار یا شمارش اعضای قبایل اسرائیل است. یهودیان خود، هر یک از 5 کتاب تشکیل‌دهندۀ اسفار خمسه را بر اساس نخستین کلمه، یا نخستین کلمۀ مهم متن عبری نامیده‌اند؛ بدین ترتیب، کتاب چ...
اطلسی | هما میرانصاری \atlasī\، جنسی از گیاهان گل‌دار علفی یک‌ساله و چندسالۀ بومی آمریکای جنوبی با گلهای شیپوری زیبا به رنگهای گوناگون.
اظهر تبریزی | محمدحسن سمسار خوشنويس نامدار قلمهای هفت گانه (زنده در 880 ق / 1475 م). اظهر چنانكه خود در رقمهايش آورده است (نك‍ : آثار) و بيشتر تذكره‌نويسان نيز به آن اشاره دارند، زادۀ تبريز است (ابن كربلايی، 1 / 371؛ عالی، 32؛ ايرانی، 140). اينكه ميرعلی هروی در رسالۀ «مداد الخطوط» (ص 370) و مالك ديلمی در مقدمۀ مرقع امير حسين بيك او را «...
اطلس، اقیانوس |
اطلاع رسانی، علم | بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه \elm-e ettelāʾ-resānī\، رشته‌ای دانشگاهی و حرفه‌ای که به فرایندهای انباشتن و انتقال اطلاعات می‌پردازد؛
اطلاق و تقیید* |
اعتمادالدوله، مقبره | مهبانو علیزاده اعتمادالدوله، مقبرۀ \maqbare-ye eʾtemād-od-dowle\، بنایی از دورۀ گورکانیان هند در آگره، کنار رود جمنا. این مقبره را نورجهان بیگم، همسر جهانگیر، برای پدرش، غیاث‌الدین محمد اعتمادالدولۀ تهرانی (د 1031 ق / 1622 م)، وزیر جهانگیر، بنا نهاد (لطیف، 184؛ شاهنواز خان، 1 / 128- 129). احتمالاً بنیاد فکری یا عملی آن در ز...
اطلس، اساطیر | بخش ادیان و عرفان \atlas\، در اساطیر یونانی، یکی از تیتانها و پسر یاپتس و یکی از پریان دریایی به نام کِلومنه (یا آسیا) و برادر پرومِتئوس (آفرینندۀ نوع بشر).
اعتماد الدوله | مجید سمیعی از القاب دیوانی و لقب رسمی وزیر اعظم، عالی‌ترین مقام دولتی در سلطنت شاه عباس اول (995-1037 ق / 1587- 1628 م).
اظهر، امام زاده | فاطمه کریمی برج و آرامگاه، معروف به امام‌زاده اظهر بن علی (ع)، واقع در روستای درگزين در فاصلۀ 5 كيلومتری شرق شهر رزن و به فاصلۀ 85 كيلومتری شمال شرق همدان.
اعتدالین، تقدیم | یونس کرامتی \taqdīm-e eʾtedāle(a)yn\، (به‌معنای پیش‌آمدنِ دو نقطۀ اعتدال)، پدیده‌ای که بر اثر آن، زمین پیش ‌از آنکه دوری کامل گرد خورشید بگردد، فاصلۀ میان دو اعتدال بهاری پیاپی را می‌پیماید؛
اعتدالین | یونس کرامتی \eʾtedāle(a)yn\، (به‌معنای دو اعتدال)، دو لحظه از سال خورشیدی که در آنها، از دید ناظر زمینی، مرکز جرم خورشید در مسیر گردش ظاهری خود گرد زمین (دایرۀ فرضی موسوم به دایرةالبروج) از صفحۀ معدل‌النهار (دایرۀ فرضی استوای سماوی یا همان صفحۀ دایرۀ استوای زمین) می‌گذرد.
اعتصامی، یوسف | بخش ادبیات جهان \eʾtesāmī\، یـوسف (1253- 1316 ش / 1874-1937 م)، نیز معروف به میرزا یوسف خان اعتصامی آشتیانی، ملقب به اعتصام‌دفتر و سپس اعتصام‌الملک، از مترجمان پیشگام، و روزنامه‌نگار و ادیب ایرانی. پروین اعتصامی (ه‍ م) دختر او ست.
اعتصاب | بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه \eʾtesāb\، خودداری گروهی یا دسته‌جمعی کارکنان از انجام‌دادن وظایف مقرر، معمولاً به‌صورت سازمان‌یافته یا اعتراضی، برای مقاصد اقتصادی، سیاسی، حقوقی یا هدفهای دیگر.
اعتیاد | بخش علوم پزشکی , رضا صمیم اعتیاد \eʾtiyād\، یا وابستگی به مواد مخدر، الگویی ناسازگارانه از مصرف مواد مخدر که به آسیب‌دیدگی یا اضطرار بالینی مشخصی با چنین تظاهراتی می‌انجامد: 1. تحمل، یعنی نیاز به مقادیر کاملاً افزایش‌یافتۀ مواد برای رسیدن به نشئگی یا اثر دلخواه مصرف‌کننده، و نیز کاهش اثر با مصرف مداوم مقداری معین از مواد مخدر؛ 2. ترک،...
اعتماد السلطنه | سید علی آل داوود محمدحسن خان (21 شعبان 1259- 18 شوال 1313 ق / 16سپتامبر1843-2 آوریل 1896 م)، دانشمند و سیاست‌پیشۀ مشهور عصرناصرالدین شاه و صاحب دهها كتاب .محمدحسن ازدودمان مراغه‌ای بود و پدرش حاج علی خان كه نخست لقب ضیاءالملك داشت و سپس به اعتمادالسلطنه ملقب شد، حاجب‌الدولۀ دربار ناصرالدین شاه بود. خاندان او از ادوار نخست پید...
اعتماد الدوله تهرانی | مجید سمیعی غیاث‌الدین محمد، مشهور به غیاث بیك (د 1031 ق / 1622 م)، دیوان‌سالار دربار اكبر و جهانگیر از پادشاهان گوركانی هند. پدرش خواجه محمد شریف در دستگاه دیوانی شاه طهماسب اول صفوی وزارت یزد و اصفهان داشت و با تخلص هجری شعر می‌سرود (رازی، 3 / 67- 69؛ اوحدی، 1170).
اعتماد الدوله نوری* |
اعتمادزاده، محمود |
اعاده دادرسی | محمدحسین ساکت \eʾāde-ye dādra(e)sī\، رسیدگی دوباره به پرونده‌ای که پیش‌تر رأی قطعی دربارۀ آن صادر شده است و محکومٌ‌علیه (دادباخته) ادعا می‌کند که رأی از روی نادرستی اصدار یافته است.
اعجاز القرآن | بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث عنوان مبحثی در علوم قرآنی كه در باب وجه معجزه بودن قرآن كریم و بررسی آن گشوده شده، اما در عین حال، با بحثهایی در حوزۀ كلام اسلامی و ادب عربی نیز مربوط بوده است.
اطلاعات و ضد اطلاعات | بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه \ettelāʾāt va zedd-e ettelāʾāt\، عنصری مهم در قدرت ملی، و تصمیم‌گیری دربارۀ امنیت، دفاع ملی و سیاستهای خارجی (اطلاعات در حوزه‌های علوم و فنون، و نیز علم اطلاع‌رسانی و شاخه‌های آن، موضوع این مقاله نیست).
اعتقادنامه | عبدالحمید مرادی ‌اعتقادنامه \eʾteqād-nāme\، بیانیه‌ای حاوی مبانی ایمان مسیحی به‌صورت تلخیص و تجمیع‌شده که اعتبارش رسماً تأیید شده است و غالباً در مراسم عبادی جمعی، به‌ویژه در مناسک غسل تعمید، ادا می‌شود، درحالی‌که در هر حال قابل بیان و تکرار است. مهم‌ترین بیانیه‌ها از این نوع که در تاریخ مسیحیت تدوین شده‌اند، یعنی اعتقادنامه...
اطولوقس | محمدعلی مولوی ریاضی‌دان و ستاره‌شناس یونانی (سده‌های 4 و 3 ق‌م). در منابع كهن عربی به رغم آنكه از وی و آثارش بسیار یاد می‌شود، دربارۀ روزگار زندگانی و شرح حال وی چیزی نیامده است. آگاهیهای منابع غربی دربارۀ وی نیز اندك است: او در پیتانه از بنادر مهم ناحیۀ آیولیس (در آسیای صغیر) زاده شد، دانش آموخت، به دانشمندی شهرت یافت و ب...

مقالات

ورود به سایت

ثبت نام

در جستجوی چه هستید ؟

مقالات

ورود به سایت

ثبت نام