انتشار طومار نقّالی قاجاری

1405/3/17 ۱۱:۰۱

دبا: کتاب «تواریخ هفت‌لشکر: طومار نقالی از 1211ق. نوشته شده از روی شاهنامۀ شاه‌عباسی» با مقدمه و تصحیح محمد جعفری (قنواتی) و زهرا محمدحسنی صغیری از سوی انتشارات مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) منتشر ‌شد.

کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در یادداشت خود بر آغاز این کتاب چنین قلمی کرده است: « منظومۀ جاوید شاهنامه فردوسی، نه‌فقط مشتمل بر روایات ملّی ایرانیان به زبان فارسی است و از این‌رو، ایرانیان در طول قرون و اعصار آن را گرامی داشته و سند پر افتخار خویش شناخته‌اند، بلکه بر ادبیات و انواع هنرها در سراسر ایران تأثیر شگرف داشته است و با اطمینان می‌توان گفت که ادبیات و هنرهایی خاص پیرامون آن شکل گرفته است. از جمله می‌دانیم که شماری از متون نظم و نثر تحت تأثیر شاهنامه پدید آمده‌اند، که به ویژه از نظر فرهنگ عامه اهمیت خاص و در هنرهای نمایشی، از جمله نقّالی کاربرد دارند. شناسایی و نشر آنچه از این متون در دست است، برای شناخت بیشتر و بهتر وجوهی از فرهنگ ما تأثیر بسزا خواهد داشت.

کتاب تواریخ هفت لشکر که طومار نقّالی است و در اوایل عهد قاجار، از روی طوماری مربوط به دورۀ شاه عباس اوّل صفوی نوشته شده است، از جمله همان متون ارزشمند است و باید از استاد ارجمند جناب آقای دکتر محمد جعفری‌قنواتی و سرکارخانم زهرا محمدحسنی صغیری سپاسگزار بود که نسخۀ این کتاب را تصحیح و برای انتشار آماده کردند.»

محمد جعفری (قنواتی)، مصصح کتاب در پیشگفتار خود بر این اثر نوشته است: «طوماری که اینک، متن تصحیح‌شدۀ آن به خوانندگان گرامی تقدیم می‌شود، دومین طومار از مجموعه‌ای است که در مقدمۀ شاهنامۀ هفت‌لشکر، انتشار آن را وعده کرده بودیم. دست‌نوشت این طومار، که اکنون، در کتابخانۀ ملی ایران با شمارۀ ثبت 314080 نگهداری می‌شود، از آنِ به زنده‌یاد دکتر صادق‌کیاست که با دو طومار دیگر در 1371ش به این کتابخانه منتقل شده است. یاد و خاطرۀ استاد کیا سبز که این طومارها را از گزند روزگار حفظ فرمودند.

تاریخ کتابت این طومار 1211ق، نخستین سال‌های پادشاهی قاجار است. کاتب در ترقیمه تصریح کرده که آن را از روی طومار شاه‌عباسی نوشته است: «خاتمه از روی طومار شاه‌عباسی سنۀ دویست‌ویازده 211»؛ ازاین‌رو، پس از طومار نقالی شاهنامه (به کوشش دکتر سجاد آیدنلو) و شاهنامۀ هفت‌لشکر (به کوشش نگارندگان این سطور)، باید آن را کهن‌ترین طومار مورخ شناخته‌شده به‌شمار آورد؛ افزون‌بر آن، ازآنجاکه این طومار از پادشاهی کیومرث تا مرگ بهمن را گزارش می‌کند، باید آن را در گروه طومارهای کامل و مفصل قرار داد.

 این طومار هم‌خانوادۀ طومار هفت‌لشکر (به کوشش مهران افشاری و مهدی مداینی)، شاهنامۀ هفت‌لشکر (به کوشش مصححان طومار پیشِ رو) و چند طومار دیگر است. ازآنجاکه در پژوهش‌های حوزۀ ادبیات عامه، روایت‌های متفاوت از یک داستان، به‌رغم شباهت کلی با یکدیگر، هر یک جایگاهی ویژه و مستقل دارند، براساس آنچه در فولکلورشناسی جهان رایج است، انتشار مستقل هر روایت بسیار ضروری است. در این میان، نکتۀ مهم و روش‌شناسانه این است که آنچه را در تصحیح و انتشار متون ادب رسمی رایج است، نمی‌توان به تصحیح متون کتبی ادب عامه تعمیم داد. چنین روشی را نخستین‌بار در ایران دکتر پگاه خدیش و محمد جعفری قنواتی در تصحیح نسخه‌های جامع‌الحکایات به کار بستند و ضرورت کاربرد آن را توضیح دادند . آنها بر همین اساس، تاکنون، چهار نسخۀ موسوم به جامع‌الحکایات را تصحیح و منتشر کرده‌اند. هم ازاین‌رو، انتشار طومار پیشِ رو و البته طومارهای دیگر را، با وجود هم‌خانواده‌بودن، امری ضروری و مفید برای پژوهش‌های حوزۀ ادبیات حماسی و پهلوانی و نیز پژوهش‌های ادب عامه می‌دانیم.

برای این کتاب پیوستی نیز در نظر گرفته‌ایم که منظومه‌ای چهارصدبیتی است. به گمان ما، این منظومه بخش گم‌شدۀ شهریارنامۀ منظوم یا به بیان بهتر، مقدمۀ آن است. متن این پیوست را از طوماری هم‌خانوادۀ طومار پیشِ رو استخراج کرده‌ایم که در آغاز و پایان افتادگی دارد. نکتۀ جالب آنکه از میان چند طومار مختلف هم‌خانواده، منظومۀ مدنظر فقط در یک طومار نقل شده است. ازآنجاکه در پیوست، مشروح در این باره سخن آمده است، در اینجا به همین مختصر بسنده می‌شود.

همچنان که در مقدمۀ شاهنامۀ هفت‌لشکر به آگاهی خوانندگان ارجمند رساندیم، نهایت خوش‌حالی و خشنودی ما این خواهد بود که نتیجۀ چنین کوششی خدمتی، هرچند اندک، در حوزه‌های ادب حماسی و پهلوانی و نیز ادب عامه باشد؛ نیز امیدواریم انتشار این طومار نیز مانند شاهنامۀ هفت‌لشکر طرف توجه پژوهشگران قرار گیرد. در پایان بر خود فرض می‌دانیم از دوستان گرامی، آقایان دکتر ابن‌رسول، دکتر باباخانی و سیدرضا موسوی، برای برخی راهنمایی‌ها و حل بعضی از مشکلات متن و نیز از همکاران ارجمند در بخش انتشارات مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی آقای محسن موسوی‌بجنوردی و خانم‌ها بهاره بادافراس و مهسا مهرانی و همچنین از خانم لیلا مرادی ویراستار کتاب و آقای رضا فرزان‌یار طراح کتاب صمیمانه سپاس‌گزاری کنیم.»

علاقه‌مندان برای تهیۀ کتاب «تواریخ هفت‌لشکر» که در 704 صفحه، با شمارگان 200 نسخه و به‌بهای 890هزار تومان منتشر شده است، می‌توانند از راه‌های زیر اقدام کنند:

مراجعۀ حضوری به خانه کتاب دِبا (فروشگاه انتشارات مرکز) به نشانی تهران، میدان شهید باهنر (نیاوران)، خیابان شهید پورابتهاج (کاشانک)، شمارۀ ۲۱۰

مراجعه به فروشگاه اینترنتی انتشارات مرکز به نشانی  store.cgie.org.ir

تماس با انتشارات مرکز با شمارۀ تلفن‌های ۰۲۱۲۲۲۹۷۶۷۷ و ۰۹۱۲۳۹۳۱۸۳۶