صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / جغرافیا / رودبار الموت /

فهرست مطالب

رودبار الموت


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 23 مرداد 1401 تاریخچه مقاله

رودْبارِ اَلَموت، سرزمینی کهن و نام دو بخش در شهرستان قزوین در استان قزوین به نامهای رودبار الموت شرقی و رودبار الموت غربی. 
رودبار در زبان فارسی میانه (rōd-bār) به معنای کرانۀ رودخانه است (مکنزی، 72)، این سرزمین به‌سبب جریان رودخانۀ شاهرود در آن، رودبار نام گرفته است (دفتری، 340). در سرشماری رسمی سال 1395 ش/2016 م، جمعیت بخش رودبار الموت شرقی به مرکزیت شهر معلم‌کلایه 701‘13 تن ، و جمعیت بخش رودبار الموت غربی به مرکزیت شهر رازمیان 896‘20 تن ثبت شده است («درگاه ... »، بش‍‌‌ ).
ویژگیهای جغرافیایی و اقتصادی
رودبار الموت در سرزمینی بلند جای دارد و کوههای البرز از 4 سو آن را در بر گرفته‌اند که نام برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: آسمان‌گنده، ولچین، خشچال، چهارکلایه (فرهنگ ... ، 26/ 289). کوه سیاهلان نیز به ارتفاع 175‘4 متر که در مرز میان رودبار الموت و بلندیهای دوهزار در استان مازندران است، در رودبار الموت جای دارد و بلندترین کوه استان قزوین به شمار می‌رود ( آمارنامه ... ، 7؛ جعفری، کوهها ... ، 346).
بزرگترین رود در رودبار الموت، شاهرود است که از به‌هم‌پیوستن رودهای الموت و طالقان در محل شیرکوه تشکیل می‌شود و از میان آن می‌گذرد و سرانجام به دریاچۀ سد منجیل می‌ریزد. آب‌وهوای رودبار الموت به‌طورکلی سرد و نیمه‌خشک است. آن بخش از سرزمینهایی که در کنار شاهرود قرار دارند، تابستانهای گرم دارد و از شاهرود به‌سوی کوهستانها هوا ملایم‌تر، و در کوهستانها بسیار سرد می‌شود (فرهنگ، 26/ 289-290؛ گلریز، 938، 941). در نزدیکی روستای رِوان، در شمال معلم‌کلایه، دریاچۀ اوان به وسعت دو هکتار جای دارد. آب این دریاچه از چشمه‌های درون آن تأمین می‌شود (جعفری، دایرة‌المعارف ... ، 114؛ گلریز، همانجا).
اقتصاد رودبار الموت برپایۀ کشاورزی و دامداری استوار است. برخی از مهم‌ترین فراورده‌های کشاورزی آن عبارت‌اند از: گندم، جو، برنج، حبوبات و میوه‌هایی مانند گیلاس، گردو و انگور. قالی و گلیم‌بافی نیز از صنایع دستی مردم آن به شمار می‌رود ( فرهنگ، 26/ 290). اعتمادالسلطنه از گونه‌ای برنج به نام آکوله یا مهدی‌خانی یاد کرده، که از شالیزارهای رودبار الموت به دست می‌آمده است (ص 157).
رودباریها به زبان فارسی و با گویش تاتی سخن می‌گویند (فرهنگ، همانجا). گروهی از آنان به نام مراغیان افزون‌بر تاتی، گویشی ویژه دارند که با تاتی معمولی تااندازه‌ای متفاوت است (گلریز، 947؛ نیز نک‍ : بخش گویش الموتی در دنبالۀ همین مقاله).

آثار باستانی

برخی از مهم‌ترین آثار باستانی رودبار الموت عبارت‌اند از: قلعۀ حسن صباح (نک‍ : ه‍ د، الموت)، در روستای گازرخان؛ قلعۀ شیر‌کوه در بلندیهای باغدشت که دارای برج‌وبارو بوده، و اکنون به‌صورت نیمه‌ویران است؛ امام‌زاده علی‌اصغر و درخت کهن سال چناری که در روستای زرآباد واقع‌اند و در باور مردم آنجا، متعلق به 700 سال پیش است (فرهنگ، همانجا). همچنین، بقایای قلعۀ لمسر/لمبسر در روستای رازمیان برجا‌ ‌ست و قلعۀ میمون‌دژ، آخرین مقر رهبران اسماعیلیه، در محدودۀ رودبار الموت جای داشته است (مجیدی، 59، 147- 148).

پیشینۀ تاریخی

در دورۀ ساسانیان، رودبار الموت بخشی از کوهسارهای جنوبی دیلمستان به شمار می‌رفته، و مردمانی دلیر و جنگاور داشته است (کسروی، 2). بنابه نوشتۀ جوینی، شهرک رودبار پیش از اسلام و نیز در دورۀ اسلامی، پیش از استقرار اسماعیلیان در آنجا، پایتخت شاهان دیلم بوده است (3/ 268). اصطخری در سدۀ 4 ق/10 م از رودبار (روذبار) نام برده، و آنجا را پایتخت خاندان جستانیان (سدۀ 2-4 ق/ 8-10 م) دانسته است که فرمانروای دیلم بوده‌اند (ص 204). یاقوت نیز در سدۀ 7 ق/13 م از قول ابوسعد آبی، از رودبار به‌عنوان قصبۀ شهرهای دیلم یاد کرده است ( 2/ 831).
در اوایل سدۀ 4 ق، جستانیان دیلم رو به ضعف نهادند. پس‌ازآنکه جستان بن وهسودان کشته شد و برادرش علی به خدمت عباسیان درآمد، رودبار الموت، تختگاه سنتی آنان، به دست خسرو فیروز، برادر دیگر جستان، افتاد. پسر همو به نام مهدی و معروف به سیاه‌چشم، در 307 ق/ 919 م در الموت به‌جای پدر نشست. ابن‌اثیر او را سیاه‌چشم بن مالک خوانده، و آورده است: در 316 ق، بدان شرط که حکومت قزوین را از اسفار بن شیرویه بگیرد و الموت را به او بدهد، از قلعه پایین آمد؛ ولی اسفار او را گرفت و کشت (8/ 190-191). اسفار پس از تصرف الموت، اموال و خاندان خود را در آنجا نهاد و بیرون آمد (نک‍ : مادلونگ، 223؛ نیز نک‍ : ه‍ ، الموت). 
هنگامی‌که مرداویج (حک‍ 316-323 ق/ 928-935 م) بر دیلمان فرمانروا گردید، رودبار از سرزمینهایی بود که به دست وی افتاد (حمدالله، 409). برخی از شاهان سلجوقی نیز برای تصرف رودبار کوششهای بسیار کردند، ولی با کامیابی روبه‌رو نشدند؛ چنان‌که سلطان محمد ملکشاه (سل‍  498-511 ق/1105-1117 م) نیز پس از چندین جنگ برای تصرف الموت، از آن عاجز ماند و سپاهیان خود را از رودبار بیرون آورد. وی پس از آن نیز 8 سال پیاپی به رودبار لشکر فرستاد و آنها غلات مردم را تباه ساختند (جوینی، 3/ 211-212). پس از او، سلطان محمود سلجوقی (سل‍ 511-525 ق/1105-1131 م) هم برای تصرف رودبار سپاهیانی فرستاد. آنها در قزوین، هنگامی‌که از چگونگی وضعیت مدافعان اسماعیلی رودبار آگاه شدند، به آشتی روی آوردند و از همان‌جا بازگشتند (ابوالقاسم، 173).
رودبار الموت در سدۀ 5 ق/11 م بزرگ‌ترین کانون جنبش اسماعیلیان در ایران به شمار می‌رفت. بیش از 50 دژ استوار در این سرزمین وجود داشت که مهم‌ترین آنها دژ‌ الموت (ه‍ م)، میمون‌دژ (میمون‌دز) و دژ لمبسر (لَسر، لمبه‌سر) بود (بارتولد، 217؛ گلریز،945). جوینی به‌سبب استقرار اسماعیلیان در این سرزمین، آنجا را الحادخانۀ رودبار الموت خوانده است (3/ 139). 
در سال 651 ق/1253 م، هلاگو خان مغول به فرمان برادرش، منکو قاآن به‌سوی ایران حرکت کرد؛ نخستین هدف او برانداختن اسماعیلیان در ایران، و تصرف دژهای آنان بود. در همین سال، مِرگِتای، از فرماندهان مغول، به رودبار رفت و ویرانیهایی در آنجا به ‌‌بار آورد (رشیدالدین، 2/ 978، 981). در 654 ق، یسورنویان، یکی دیگر از فرماندهان مغول، به رودبار الموت حمله کرد، ولی سپاهیان و فداییان رکن‌الدین خورشاه، فرمانروای اسماعیلیان، در سالان‌کوه (سیالان‌کوه یا به گفته‌ای دیگر، شاته آن/ شاتان‌کوه) گرد آمدند و پس از نبردی سخت، مغولان ناگزیر به عقب‌نشینی شدند و از آنجا بازگشتند (جوینی،3/ 260-261). 
در نیمۀ دوم سدۀ 7 ق، زکریای قزوینی رودبار الموت را ناحیه‌ای کوهستانی، با آب و درختهای فراوان و آبادیهای بسیار و دژهای استوار وصف کرده است (ص 373).
به‌طورکلی، با نگاهی به رویدادهای سالهای 636 تا 653 ق چنین پیدا ست که پیش از حملۀ نهایی مغولان به الموت، 10 حملۀ کوچک و بزرگ ازسوی آنان برای رخنه در دژهای اسماعیلیان صورت گرفته است (مجیدی، 30). سرانجام، در 654 ق/1256 م، هلاگو خان خود برای تسخیر قلعۀ میمون‌دژ رودبار که رکن‌الدین خورشاه در آن مستقر بود، شتافت و آنجا را محاصره کرد. خورشاه چون تاب ایستادن در برابر مغولان را در خود ندید، تسلیم شد و پس از آن، چهل‌وچند قلعه به دست مغولان ویران گردید. هلاگو و سپاهیانش پس از گذشتن از شهرک رودبار خیمه زدند و پیروزی خود را جشن گرفتند (جوینی، 3/ 266- 268). 
به نوشتۀ جوینی، در شهرک رودبار، پیش‌تر به فرمان علاء‌الدین محمد خورشاه (حک‍ 618-653 ق/1221-1254 م)، پدر رکن‌الدین، باغی و کوشکی ساخته بودند که تماشاگاه ایشان بود. پس‌از‌آنکه میمون‌دژ به دست مغولان افتاد، قلعۀ مستحکم الموت (قلعۀ حسن صباح) نیز با موافقت رکن‌الدین خورشاه، تسلیم مهاجمان گردید (3/ 268- 269). جوینی در ادامه می‌آورد که خود با اجازۀ هلاگو خان توانست کتابهای نفیس و آلات رصد این قلعه را بیرون آورد و باقی‌مانده را بسوزاند (3/ 270). بااینکه مغولها بر این دژها دست یافتند و اسماعیلیان را از آنجا تاراندند، ولی اندیشه‌های آنها در رودبار الموت و دیگر سرزمینهای آنان کم‌و‌بیش باقی ماند (ستوده، منوچهر،60). 
پس از مغولها، رودبار به دست فرمانروایان کیایی (769-1000 ق/ 1368-1592 م) افتاد (ستوده، حسینقلی، 33)؛ چنان‌که در 797 ق/1395 م، سید حسین کیا فرمانروای رودبار الموت گردید (رابینو،132). همچنین، زمانی‌که کیا جلال‌الدین، فرزند کیا ملک هزاراسپی، حاکم دیلمستان بود، به‌سبب بدرفتاریهای او و به درخواست مردم آن سامان، امیر سید محمد به یاری سید رضا کیا یا رضی کیا (798- 829 ق/1396-1426 م) با او جنگید و پیروز شد و رودبار را به تصرف خود درآورد (مرعشی،121-123). 
در سال 1001 ق، شاه عباس یکم پس از شکست‌دادن خان احمد گیلانی، سرزمین گیلان را تصرف کرد و حکومت دیلمستان را به کیا جلال‌الدین محمد، پسر کیا رستم سپهسالار دیلمان داد (اسکندربیک، 2/ 697، 703-704). پس از این رویداد، رودبار الموت و دژهای آن به دست فرمانروایان صفوی افتاد (ستوده، حسینقلی، همانجا). 
رودبار الموت در سالهای پایانی دورۀ قاجار، بلوکی وابسته به قزوین، و در دورۀ پهلوی‌ نیز مانند امروز، همچنان بخشی از شهرستان قزوین به شمار می‌رفت (ورجاوند، 2/ 753-754).

مآخذ

آمارنامۀ استان قزوین (1377 ش)، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان قزوین، 1379 ش؛ ابن‌اثیر، الکامل؛ ابوالقاسم کاشانی، عبدالله، زبدة التواریخ، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، 1366 ش؛ اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، 1377 ش؛ اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، 1927 م؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1363 ش؛ بارتولد، و. و.، جغرافیای تاریخی ایران، ترجمۀ حمزه سردادور، تهران، 1358 ش؛ جعفری، عباس، دایرة‌المعارف جغرافیایی ایران، تهران، 1379 ش؛ همو، کوهها و کوهنامۀ ایران، تهران، 1368 ش؛ جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، 1355 ق/1937 م؛ حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1362 ش؛ خواجه عبدالله انصاری، طبقات الصوفیة، به کوشش محمد سرور مولایی، تهران، 1362 ش؛ «درگاه ملی آمار»، آمار (مل‍‌ )؛ رابینو، ی. ل.، فرمانروایان گیلان، ترجمۀ م. پ. جکتاجی و رضا مدنی، رشت، 1364 ش؛ رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به کوشش محمد روشن و مصطفى موسوی، تهران، 1373 ش؛ ستوده، حسینقلی، راهنمای آثار و بناهای تاریخی شهرستان قزوین، تهران، بی‌تا؛ ستوده، منوچهر، قلاع اسماعیلیه، تهران، 1345 ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (قزوین)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، 1378 ش؛ قزوینی، زکریا، آثار البلاد، بیروت، 1404 ق/1984 م؛ کسروی، احمد، شهریاران گمنام، تهران، 1335 ش؛ گلریز، محمدعلی، مینودر یا باب الجنة قزوین، تهران، 1337 ش؛ مجیدی، عنایت‌الله، میمون‌دژ الموت، تهران، 1385 ش؛ مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، 1364 ش؛ ورجاوند، پرویز، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، تهران، 1377 ش؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

Amar, www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=2741 (acc. Aug. 2017); Daftary, F., The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines, Cambridge, 1995; MacKenzie, D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, London, 1971; Madelung, W., «The Minor Dynasties of Northern Iran», The Cambridge History of Iran, vol. IV, ed. R. frye, Cambridge, 1975.

محسن احمدی

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: