صفحه اصلی / مقالات / دانشنامه ایران / اعراب /

فهرست مطالب

اعراب


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 11 خرداد 1399 تاریخچه مقاله

اعراب \eʾrāb\، مهم‌ترین‌ و بحث‌انگیزترین‌ موضوع‌ در نحو زبان‌ عربی‌، تا جایی كه‌ برخی‌ آن‌ را نحو، و نحو را اِعراب‌ خوانده‌اند (نك‍ : زجاجی‌، 83؛ نیز EI1, III / 512). از نظر لغوی‌، این واژه‌ دارای‌ معانی‌ مختلفی‌ است‌. رایج‌ترین‌ معنی‌ لغوی‌ آن‌ «واضح‌‌ساختن‌» است‌ (خلیل‌، 2 / 128؛ ابن‌‌منظور، ذیل‌ عرب‌؛ لغت‌‌نامه ‌... ). از دیگر معانی‌ آن‌، «سخن‌ زشت‌ گفتن» و «بـازداشتـن‌ از سخن‌ زشت‌» است‌ (نك‍ : ابن‌‌منظور، همـانجـا)؛ از این‌ رو، آن‌ را از واژه‌های‌ اضداد (ه‍ م‌) شمرده‌اند (یمانی‌، 1 / 363). 
در تعریف‌ اصطلاحی‌ واژه‌ نیز تعاریف‌ گوناگونی‌ ارائه‌ شده‌ است‌ (سیوطی‌، الاشباه ‌... ، 1 / 159، همع‌ ... ، 1 / 14). در تمامی‌ این‌ تعاریف‌، به‌‌تصریح‌ یا تلویح‌، از «تغییرات‌ پایانی‌ واژه‌» سخن‌ رفته‌ است‌. برخی‌ تعاریف‌ بیشتر به‌ نمود ظاهری‌ اعراب‌ می‌پردازد (نك‍ : ابوحیان‌، 34) و برخی‌ به‌ دلالت‌ معنایی‌ آن‌ (ابن‌‌جنی‌، 1 / 35؛ سیوطی‌، المزهر، 1 / 327- 328)؛ اما هیچ‌‌یك‌ از این‌ تعاریف‌ ماهیت‌ اعراب‌ را روشن‌ نمی‌كند. این‌ تغییرات‌ كه‌ از نظر جمهور نحویان‌ در بخشی‌ از واژگان‌ (اسماء متمكن‌ و فعل‌ مضارع‌) رخ‌ می‌دهد، در اسم، ذیل‌ 3 عنوان‌ كلی‌ رفع‌، نصب‌ و جر، و در فعل‌ ذیل‌ عناوین‌ رفع، نصب‌ و جزم‌ طبقه‌بندی‌ می‌شود. در مورد اینكه‌ چرا این‌ پدیده‌ را اعراب‌ نامیده‌اند، مناسباتی‌ با یكایك‌ معانی‌ لغوی‌ واژه‌ ذكر كرده‌اند (زجاجی‌، 91؛ ابن‌‌جنی‌، 1 / 36؛ سیوطی‌، الاشباه‌، 1 / 164-165؛ ابن‌ ابی الربیع‌، 1 / 172؛ EI1، همانجا)، اما بیان‌ این‌ وجوه‌ مناسبت‌ نیز ماهیت‌ اعراب‌ را روشن‌ نمی‌سازد. معادلهایی‌ كه‌ مستشرقان‌ برای‌ واژه‌ انتخاب‌ كرده‌اند، نیز دلالت‌ بر اختلاف‌ برداشت‌ آنان‌ از این‌ پدیده‌ دارد: برخی‌ واژۀ «inflexion»، و برخی‌ دیگر «case» و «mood» را معادل‌ آن‌ دانسته‌اند؛ اما چنان‌كه‌ فلیش‌ (نك‍ : EI2) اشاره‌ می‌كند، هیچ‌ كلمه‌ای‌ در زبانهای‌ اروپایی‌ قادر به‌ ترجمۀ این‌ مفهوم‌ عربی‌ خاص‌ نیست‌. تحقیقات‌ و نظریات‌ نحویان‌ و زبان‌‌شناسان‌ عرب‌، پردۀ ابهام‌ را کاملاً از چهرۀ اعراب‌ برنمی‌دارد. 

مآخذ

ابن‌ ابی‌ الربیع‌، عبیدالله‌، البسیط فی‌ شرح‌ جمل‌ الزجاجی‌، به‌ ‌كوشش‌ عیاد ابن‌ عید الثبیتی‌، بیروت‌، 1407 ق‌ / 1986 م؛ ابن‌‌جنی‌، عثمان‌، الخصائص‌، به‌ ‌كوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، 1371 ق‌ / 1952 م؛ ابن‌‌منظور، لسان‌؛ ابوحیان‌ غرناطی‌، محمد، النكت‌ الحسان‌، به‌ ‌كوشش‌ عبدالحسین‌ فتلی‌، بیروت‌، 1405 ق / 1985 م؛ خلیل‌ بن‌ احمد، العین‌، به‌ ‌كوشش‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرایی‌، قم‌، 1405 ق؛ زجاجی‌، عبدالرحمان، الایضاح‌ فی‌ علل‌ النحو، به ‌‌كوشش‌ مازن‌ مبارك‌، بیروت‌، 1406 ق / 1986 م؛ سیوطی، الاشباه و النظائر، به‌ کوشش عبدالله نبهان، دمشق، مجمع اللغة العربیه؛ همو، المزهر، به‌ کوشش محمد جاد المولى و دیگران، بیروت، 1408 ق / 1987 م؛ همو، همع الهوامع، به‌ کوشش محمد بدرالدین نعسانی، قم، 1405 ق؛ لغت‌‌نامۀ دهخدا؛ یمانی‌، محمد، الموسوعة العربیة فی‌ الالفاظ الضدیة و الشذرات‌ اللغویة، بیروت‌، 1405 ق / 1985 م‌؛ نیز:

EI1 ; EI2. 
رضا شكرانی (دبا)‌
 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: