صفحه اصلی / مقالات / شرح زندگانی من /

فهرست مطالب

شرح زندگانی من


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : جمعه 15 فروردین 1399 تاریخچه مقاله

شَرْحِ زِنْدِگانیِ مَن، یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریه، خاطرات و سرگذشت عبدالله مستوفی (1255- 1329 ش / 1876-1950 م) از دولتمردان دورۀ قاجار و پهلوی اول. عبدالله مستوفی در این کتاب در قالب شرح سرگذشت خود و نیاکانش، به دگرگونیهای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اداری ایران روزگار قاجار (1210-1344 ق / 1795-1925 م) می‌پردازد.
خانوادۀ عبدالله مستوفی ازجمله: میرزا اسماعیل مستوفی، پدربزرگش؛ میرزا نصرالله، پدرش؛ و میرزا محمود وزیر، برادرش از ارکان دیوان‌سالاری ایران روزگار قاجار بودند (مستوفی، 1 / 2-3، 26، 152-153، 1880؛ نجمی، 349؛ یوسفی، 2 / 366-367). او به‌عنوان آخرین دیوان‌سالار این دودمان، شرح رویدادهایی را که خود و خاندانش در پدید‌آمدن آنها شرکت داشتند، طی سالهای 1321-1325 ش در 3 جلد نوشت و منتشر کرد (3 / 673).
مطالب کتاب براساس دوره‌های پادشاهی پادشاهان قاجار تنظیم شده‌اند:
جلد اول دربردارندۀ رویدادهای اجتماعی و اداری روزگار آقامحمد خان تا پایان دورۀ ناصرالدین شاه است و به دو بخش جدا از هم قابل تقسیم است. نخست فصولی که با عنوان «اسلاف من» آمده، و مبتنی بر اسناد خانوادگی و شنیده‌های مؤلف دربارۀ سرگذشت خانواده‌اش از آغاز حکومت قاجارها تا میانۀ سلطنت ناصرالدین شاه است، و دیگری، فصولی که با عبارت «شرح زندگانی من در ... » آغاز می‌شوند و مبتنی بر دیده‌های خود مؤلف از کودکی تا زمان نگارش اثر است (نک‍ : 1 / سراسر کتاب).
جلد دوم که به رویدادهای زمان سلطنت مظفرالدین شاه تا قرارداد وثوق‌الدوله با انگلیس اختصاص دارد، شرح زندگانی مؤلف در پادشاهی مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمد شاه قاجار است (نک‍ : 2 / سراسر کتاب).
جلد سوم شامل وقایع نخست‌وزیری وثوق‌الدوله تا آخر مجلس مؤسسان، و خاطرات او در پایان دورۀ قاجار و ظهور پهلوی اول است (نک‍ : 3 / سراسر کتاب). هر‌چند مؤلف تا 1324 ش عهده‌دار امور دیوانی و دولتی بوده است، ولی اثرش با انقراض قاجاریه در 1304 ش به پایان می‌رسد و از بازگویی رویدادهای دورۀ پهلوی سر باز می‌زند (نک‍ : 3 / 672-674).
آنچه در این 3 جلد آمده است، شرح زندگی دودمانی، شرح زندگی فردی و شرح اوضاع اداری ایران در بستر خاطرات شخصی و خانوادگی است (نک‍ : رنج‌کش، 83). 
یادداشتهای مستوفی اثری میان تاریخ‌نگاری و حسب‌حال‌نویسی است که اگر‌چه به‌درستی عنوان «تاریخ اجتماعی و اداری» نام گرفته است، ولی کتابی تاریخی مطابق موازین علم تاریخی‌نویسی نیست (اقبال، 73؛ نیز نک‍ : مینوی، 25-26؛ ناطق، سراسر کتاب؛ قس: رنج‌کش، همانجا). البته مؤلف نیز هرگز چنین ادعایی نکرده است (2 / 163).
خود مؤلف نیز میان خاطره‌نویسی و تاریخ‌نگاری تفاوت قائل است و بر خاطره‌نویسی و نگارش ذهنیات، خواه دیده‌ها و خواه شنیده‌ها، تأکید دارد، نه بر تاریخ‌نگاری (3 / 208؛ نیز نک‍ : یوسفی، 2 / 375-376، 379). منابع اصلی اثر او محفوظات، دیده‌ها، شنیده‌ها، اسناد خانوادگی و دیوانی، و همچنین در پاره‌ای موارد روزنامه‌ها بوده است (2 / 163، 188، 280، 466؛ نیز نک‍ : یوسفی، 2 / 375؛ رنج‌کش، همانجا). مؤلف خود به‌صراحت عدم مراجعه به آثار مکتوب را یادآوری می‌کند (1 / 59؛ نک‍ : مینوی، 25) و شیوۀ کار اهمیت‌دهندگان به اسناد و نسخه‌های خطی در تاریخ‌نگاری را نمی‌پسندد. او در مستندات تاریخی ارزش مهمی برای منابع روایی و تاریخ شفاهی قائل است و سرچشمۀ مستندات مکتوب کتابهای تاریخـی را منابـع شفاهـی و روایـات می‌دانـد (3 / 188؛ یوسفـی، 2 / 376).
شرح زندگانی من زبانی ساده‌، روایی و گزارش‌گونه دارد و سرشار از مواد و عناصر فرهنگ عامه چون امثال، واژگان و اصطلاحات گفتاری، حکایات و تمثیلات است. بااین‌همه، برخی از اصطلاحات و ترکیبات آن ترجمه و گرته‌برداری از زبانهای اروپایی به‌ویژه زبان فرانسه و یا واژگان ساختۀ فرهنگستان اول است (مینوی، 23؛ اقبال، 73-74؛ سپانلو، 74؛ رنج‌کش، 85؛ معینی، 56- 58).
حسب‌حال‌نویسی عبدالله مستوفی منبعی مفصل برای درک تحولات اجتماعی، فرهنگی و اداری ایران روزگار قاجار است و آن را می‌توان نوعی کار مردم‌نگاری دانست که براساس شنیده‌ها و مشاهدات عینی و حضور مؤلف در ابعاد مختلف زندگی مردم فراهم آمده است.

کنایات، مثلها و حکایات

 چنان‌که گفته شد، ادبیات شفاهی ازجمله تعابیر، اصطلاحات، کنایات، تمثیل و مثل، حکایات و شعر شفاهی شالودۀ اصلی کتاب است. مؤلف اصطلاحات گفتاری را منبع تاریخ می‌داند (1 / 51) و خود به هنگام لزوم، به شرح کنایات و مفاهیم و معانی عامۀ به‌کاررفته در متن می‌پردازد: بز اخفش (1 / 55)؛ آخور خود را گلوی خر دیگری بستن (1 / 63-64)؛ به حلق کسی کـردن (1 / 160)؛ طوق، و تحولات معنایی آن (1 / 279، نیـز حاشیۀ 1)؛ دروغ شاخ‌دار، و شرح آن (1 / 212، نیز حاشیۀ 1)؛ شنبل‌بازی (2 / 13، نیز حاشیۀ 1)؛ شیخ‌کردن، در معنی فریب‌دادن (2 / 16، نیز حاشیۀ 1)؛ پز‌دادن (2 / 27)؛ استخوان سبک‌کردن (2 / 31)؛ کفگیر به ته دیگ خوردن (2 / 509)؛ بنجل آب‌کردن (3 / 136، نیز حاشیۀ 1)؛ آتش‌بیار (3 / 139، نیز حاشیۀ 1)؛ جارو‌کردن زیر پا (3 / 505، نیز حاشیۀ 1)؛ و تخته‌کردن دکان (همانجا، نیز حاشیۀ 4).
مثلها نیز پربسامدترین عناصر ادبیات عامه در نثر کتاب‌اند. مؤلف می‌کوشد به کمک آنها مقصود را بیان کند و با اندکی تغییر به جای عنوان مطالب از آنها استفاده کند: فرج بعد از شدت (1 / 232)، درخت خربزه ‌الله‌اکبر! (1 / 477)، کَهَر کم از کبود نیست (1 / 489)، ناز آمدنیامد دارد (1 / 526)، زینب زیادی (2 / 140)، مار و پونه (2 / 141)، تشرکاشی (3 / 185)، شیربرنج عُمَر (3 / 186)، لولوخُرخُره (3 / 193)، ماهی را نمی‌خواهی، دمش را بگیر (3 / 404)، و زورش به خر نمی‌رسید، به پالان سیخک می‌زد (3 / 413).
مؤلف در جای‌جای کتاب تمثیلاتی برای تفهیم موضوع نقل می‌کند و سپس به شرح و کاربرد و ریشه‌شناسی آنها می‌پردازد: دختر خوب از قبیله، و اسب عربی از طویله بیرون نمی‌رود (1 / 210)، علف باید به دهن بُزی شیرین باشد (1 / 211، نیز نک‍ : حاشیۀ 1)، دو نفر را توی یک قبر نمی‌گذارند (همانجا، نیز حاشیۀ 2)، هم فال و هم تماشا (1 / 280)، داستان زینب زیادی (1 / 312)، و پول عاشقی به کیسه برنمی‌گردد (3 / 164، نیز نک‍ : حاشیۀ 1). همچنین است نقل داستانها و حکایات واقعی مربوط به زندگی افراد سرشناس که مثل شده‌‌اند، مانند: آبگوشت افشاری (1 / 16)، زهرمار از لب دیگ برنمی‌گردد (1 / 17)، اونی که فیل می‌خرید، رفت (1 / 35)، و دلو حاجی میرزا آقاسی (1 / 49).
مؤلف در بیان سرگذشت افراد و اشخاص مشهور، قهرمانان و بازیگران حوادث تاریخی و نیز در پیوند با رویدادهای اجتماعی، به نقل حکایاتی می‌پردازد که به‌طور عمده از شنیده‌های خود او است: حکایاتی در عشق آقامحمد شاه به جواهر (1 / 13)، حکایت کتاب‌خوان آقامحمد خان در شب قتل او (1 / 23)، حکایت کجا می‌روی؟ همان‌جا که بودم از زندگی فتحعلی شاه قاجار (1 / 36)، حکایاتی دربارۀ زندگی میرزا عبدالجواد اصفهانی، خطاط مشهور (نک‍ : 1 / 245-257)، حکایاتی از حکومت عین‌الدوله در همدان (نک‍ : 2 / 54-55)، و ... ؛ در نقل حکایات اغلب عبارت «می‌گویند ... » را به کار می‌برد، ولی گاه نام راوی را نیز ذکر می‌کند (1 / 22، 210، نیز حاشیۀ 1، 2 / 167، حاشیۀ 2، 3 / 229، حاشیۀ 1).
در نقل حکایت شیربرنج عمر از اصغر قاپوچی به‌عنوان راوی یاد می‌کند. نویسنده این شیوه را نوعی مستندسازی می‌داند (3 / 188). مؤلف نمونه‌های فراوانی از شعر شفاهی را، به‌ویژه آنچه در میان کودکان و افراد کوچه و بازار و گروهها و اصناف چون بنایان، دوره‌گردها و دست‌فروشان معمول بوده، به فراخور موضوع نقل کرده است: تصنیف قحطی و گرانی نان (1 / 110)، شعرهای شنبه‌ناراضی و زردآلوعَنَک (1 / 262، نیز حاشیۀ 1)، کی کم می‌ده، سه سیر یه شاهی (1 / 273)، اشعار عزل ظل‌السلطان (1 / 377)، ربابه دلم واسَت کبابه، دربارۀ ربابه دختر معمارباشی و زن ناصرالدین شاه (1 / 377- 379)، و تصنیف مردم خمسه برای فرار معتمدالدوله حاکم آنجا (1 / 438).

آیینها، جشنها و سوگواریها

 بحث دربارۀ آیینهای گذر، به تناسب مضمون کتاب از تولد تا مرگ نیز در این اثر جایگاه خاصی دارد: تولد، شیرخوارگی، خاطرات کودکی، سرگذشت و نقش دایه‌ها، لله‌ها، نوکرهای خانه‌زاد، همسایه‌ها و اهل محل چون بی‌بی هراتی، ام‌النساء باجی، شاهزاده صمد، مهدی حمال، اصغر قاپوچی، مهدی کور و ... (1 / 152-162، 199-205)؛ مراسم ختنه‌سوران و شرح آن (1 / 206-207)؛ تحصیل و رفتن به مکتب، مکتب‌خانه‌ها، دروس و معلمان آنها، و چگونگی آموزش و پرورش کودکان (1 / 218، 232)؛ شرح آیینهای ازدواج چون شیرینی‌خوران (1 / 208)، عقدکنان، جهازبَران، عروسی، پاتختی، مادرزن‌سلام، خلعتی، پاگشا (1 / 342-351، 2 / 422، 435-437)، عروسی اعیان دهاتی (1 / 338-341)؛ مرگ و سوگواری، مجلس ختم، تشییع‌جنازه، هفته، چله، عید عزاداران، بیرون‌آوردن از عزا و دیگر آیینهای سوگواری (1 / 455-464).
همچنین است جشنها و آیینهای فصلی و مناسبتی براساس گاه‌شماری خورشیدی و قمری: جشن نوروز و آیینهای مقدماتی آن، چهارشنبه‌سوری و آتش‌افروزی، سفرۀ عید (1 / 353- 359)، سیزده‌به‌در (1 / 364-366)، آیینهای ماه رمضان و روزه‌گرفتن و عید فطر (1 / 327-334)، و عید خنده (1 / 320-327).
محرم و آیینهای عزاداری و سوگواری آن: تعزیه و تعزیه‌داری (1 / 274-277)، سینه‌زنی و دسته‌گردانی (1 / 277-280)، طوق، تکیه، پاطوق و طوق‌گردانی (1 / 279)، روضه‌خوانیهای خانوادگی (1 / 280-282)، سید حسن شیرازی روضه‌خوان معروف (1 / 282-283)، نذری‌دادن در محرم (1 / 284- 288)، تعزیه‌خوانی (1 / 288-290)، میرزا محمدتقی تعزیه‌گردان (1 / 290-291)، تکیۀ دولت و تعزیۀ آن (1 / 293- 299)، تکیۀ اعیان و رجال (1 / 299)، تکیۀ محلات (1 / 300)، آیین چهل‌و‌یک منبر (1 / 301-303)، داش‌مشدیها و تعزیه‌گردانی (نک‍ : دنبالۀ مقاله)، و ملا کلثوم و روضه‌خوانیهای زنانه (1 / 526).

بازیها و سرگرمیها

 شاه‌بازی (1 / 351)، آتش‌بازی (1 / 325)، بازیها و سرگرمیهای روز سیزده‌به‌در (1 / 365)، شخصیتهای طنزپرداز و تأثیر آنها بر افکار عامه مانند اسماعیل بزاز (1 / 361)، شیخ شیپور (1 / 348، نیز حاشیۀ 1)، کریم شیره‌ای (1 / 359-361) و زیارت و سفرهای زیارتی (1 / 109-110، 449، 468، 2 / 31 بب‍ ، 79-80).

طبقات اجتماعی

زندگی اشراف (1 / 152 بب‍ ‌)، نوکرها و نقش و وظایف آنها در خانواده‌های اشراف (1 / 227- 228)، مواجب نوکرها (1 / 231)، داش‌مشدیها و لـوطیهای محلات، اخلاق، بازیها، روابط و مناسبـات آنها بـا دیگر طبقـات اجتماعـی، کارکـرد اجتماعـی، تعزیه‌گردانی و حضور آنها در آیینهای محرم (1 / 303 بب‍ ‌‌)، فروشندگان دوره‌گرد (1 / 160) و مطربهای دوره‌گرد و دسته‌های آنها (1 / 207).

نهادهای مدنی و مؤسسات عمومی

وضع حمامها (1 / 168- 169، 224)، اسباب و رخت حمام (1 / 426، نیز حاشیۀ 1)، چال حوضها و استخرهای عمومی (1 / 224)، قهوه‌خانه‌ها و قهوه‌چیها (1 / 228- 229)، نقالی در قهوه‌خانه‌ها (1 / 369)، مکتب‌خانه‌ها (1 / 218- 219)، تکیه‌ها (1 / 299-301) و مسجدها (3 / 246).

پیشه‌ها و هنرها

 دوره‌گردی (1 / 232)، خطاطی و خطاطان معروف (1 / 234 بب‍‌ )، بنایی و بنایان (1 / 264-267)، شکسته‌بندی (1 / 451-452)، کحالان و دندان‌سازان (1 / 527-531)، قهوه‌چیها (1 / 228-230)، و شغلهای دولتی و شاغلان مناصب بیوتات سلطنتی (1 / 380 بب‍ ‌).

خانه و خانه‌داری

خوراک (1 / 179-182)، پوشاک (1 / 98- 99، 164)، ظروف و لوازم منزل (1 / 177-182، 493-494)، و خانه‌سازی و معماری خانه‌های تهران (1 / 170 بب‍ ، 264-265، 2 / 65-66، 514).

نظام اداری و اقتصادی

دربار پادشاه و اجزاء آن، حرم‌خانه و طرز زندگی پادشاه، بیوتات سلطنتی، اجزاء و نظامهای مختلف حکومت از خزانه و خوان‌سالار تا ایشیک‌خانه، کشیک‌خانه، زین‌دار‌خانه، شترخانه، مستوفیان و دیوانیان، دفاتر جمع، محاسبات دیوانی، حکام و القاب آنها (1 / 380 بب‍ ‌‌)، تشکیلات جدید مالیه و مالیاتها (2 / 322-323، 334-335، 350-351)، وزارتخانه‌ها (2 / 372 بب‍‌ )، شهرداری و بلدیه در تهران (3 / 229 بب‍ ‌‌)، تجارت و بازار، قدرت خرید پول ایران و تحولات آن، نرخ اجناس و مخارج زندگی (1 / 159-162، 215، 431)، کشاورزی و زمین‌داری، روابط مالک و رعیت (1 / 468، 475، 514)، وضع ایلات و عشایر (3 / 505-511)، وضع راههای کشور (2 / 82-83)، و اوضاع معابر و روشنایی آنها در پایتخت (3 / 231-237).
شرح زندگانی من حاصل گزارش سفرهای مختلف نویسنده نیز هست و چندین سفرنامۀ کوچک را درون خود جای داده است که هریک ارزشهای مردم‌شناختی ویژه‌ای دارند: سفر به روستاهای نایه، سناوند، آمره و گرکان در منطقۀ خلجستان (1 / 235- 338، 473-474، 482-483)، سفر به ساوجبلاغ، ورده و چمرم (1 / 501-503، 3 / 9)، سفر به کردان، دولت‌آباد، روانج و بحیربه (1 / 514-520)، سفر به مشهد (2 / 31 بب‍ ‌‌‌)، سفر به پطرزبورغ (2 / 84 بب‍ ‌‌)، سفر به انگلستان (2 / 187 بب‍ ‌‌)، و سفر به ورامین، دماوند، مومج و لاریجان (2 / 471-476، 3 / 424 بب‍ ‌‌‌). همچنین تهران‌شناسی و چگونگی رشد و گسترش شهر و محلات تهران، اوضاع اجتماعی، فرهنگی و روند تحولات سیاسی در آن، به‌ویژه چگونگی فرو‌پاشی قاجارها و پدید‌آمدن دودمان پهلوی، بقیۀ مطالب کتاب را تشکیل می‌دهند.

مآخذ

اقبال آشتیانی، عباس، «شرح زندگانی من، یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریه»، مجلۀ یادگار، تهران، 1324 ش، س 2، شم‍ 1؛ رنج‌کش، مریم، «قاجاران به روایت مستوفی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، تهران، 1386 ش، شم‍ 118؛ سپانلو، محمدعلی، نویسندگان پیشرو ایران از مشروطیت تا 1350، تهران، 1369 ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، 1341-1343 ش؛ معینی، عشرت، «ویژگیهای نثر شرح زندگانی من»، رشد آموزش زبان و ادب فارسی، تهران، 1388 ش، دورۀ 23، شم‍ 2؛ مینوی، مجتبى، «شرح زندگانی من»، راهنمای کتاب، تهران، 1342 ش، س 6؛ ناطق، ناصح، کتاب مستوفی و آذربایجان، تهران، 1349 ش؛ نجمی، ناصر، بازیگران سیاسی عصر رضاشاهی و محمدرضاشاهی، تهران، 1373 ش؛ یوسفی، غلامحسین، دیداری با اهل قلم، تهران، 1375 ش.

حمیدرضا دالوند

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: