صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / جغرافیا / خاورمیانه /

فهرست مطالب

خاورمیانه


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : شنبه 18 آبان 1398 تاریخچه مقاله

خاوَرْمیانه،  اصطلاحی جغرافیایی که معمولاً برای مشخص کردن کشورهای واقع در جنوب غربی آسیا و شمال شرقی افریقا به کار می‌رود. 
اصطلاح خاورمیانه برای نخستین‌بار توسط آلفرد ماهان، مورخ آمریکایی، در سال 1902 م مشخصاً برای تشریح منطقۀ اطراف خلیج فارس به کار رفته است؛ اما شواهدی دال بر استفاده از این اصطلاح به طور نامشخص در اواسط سدۀ 19 م توسط ادارۀ امور مربوط به هندوستان در وزارت امور خارجۀ بریتانیا نیز موجود است. مفهوم خاورمیانه برای اروپاییان و آمریکاییها در طول جنگ جهانی دوم روشن شد و آن زمانی بود که مقر نیروهای بریتانیایی و متفقین در قاهره معروف به مقر خاورمیانه، بخشهای وسیعی از شمال و شرق افریقا، ایران، ترکیه و کشورهای عربی واقع در شرق کانال سوئز را تحت پوشش داشت و از آن زمان این اصطلاح کاربرد عمومی یافت (نک‍ : بومونت، مقدمه، 1, 3؛ آمریکانا، XIX / 38a؛ بریتانیکا، VIII / 108؛ «دائرةالمعارف ... »، XXIV / 158؛ درایسدل، 20). 
محدودۀ دقیق خاورمیانه به طور قطع مشخص نشده است و هیچ تعریف ثابتی از این منطقه وجود ندارد. به طور معمول کشورهای ترکیه، ایران، اسرائیل، فلسطین، اردن، سوریه، لبنان، عراق، عربستان سعودی، یمن، عمان، امارات متحدۀ عربی، قطر، بحرین، مصر و لیبی در این منطقه جای دارند. سودان و قبرس هم گاهی، اما الجزایر، تونس و مراکش به ندرت جزو کشورهای خاورمیانه برشمرده می‌شوند (نک‍ : برل، 151؛ بومونت، 186؛ هلد، 74؛ درایسدل، همانجا). 
کشورهای مختلف خاورمیانه از بعضی لحاظ از ویژگیهای همسان، از جمله آب‌و‌هوای خشک تـابستـانی و بـارش بهاری ـ زمستانی و کشاورزی بر پایۀ کاشت دیم و گله‌داری و فرهنگ مشترک اسلامی برخوردارند (بومونت، مقدمه، 3-4). این منطقه پل ارتباطی میان قاره‌های آسیا، اروپا و افریقا ست؛ این موقعیت راهبردی و وجود منابع گستردۀ نفت در آن اهمیت بسیار به آن داده است (هلد، 3؛ شوادران، 3, 5). بیش از 60 ٪ ذخایر شناخته‌شدۀ نفت جهان در این منطقه قرار دارد. جای داشتن تنگه‌های بسفر، داردانل و آبراهۀ سوئز در محدودۀ خاورمیانه به این منطقه اهمیت دوچندان داده است (هلد، همانجا؛ شوادران، 8؛ برل، 153). جداسازی گاز طبیعی از نفت بر اهمیت اقتصادی خاورمیانه افزوده است و افزون بر این، انواع معادن و محصولات کشاورزی صادراتی در این منطقه وجود دارد. نیروی برق در بسیاری مناطق خاورمیانه ارزان و مهم‌ترین منبع تولید انرژی است (نک‍ : شوادران، همانجا؛ بومونت، 254؛ برل، 154). خاورمیانه از نخستین خاستگاههای تمدن بشری است و بسیاری از باورها و آیینهای جهان از اینجا برخاسته است. این منطقه مهد 3 دین یکتاپرست یهودی، عیسوی و اسلام است (هلد، 13-14؛ برل، 155, 161؛ بومونت، 200). 
خاورمیانه از سدۀ 19 م به سبب وضعیت اقتصادی و موقعیت راهبردی‌اش و همچنین کشف معادن نفت در آن و برنامۀ استعماری کشورهای اروپایی، مورد تجاوز آنها قرار گرفت و در جنگهای جهانی اول و دوم صدمات بسیار دید. از آن پس، این منطقه دچار مسائل و مشکلات پیچیده بوده است (نک‍ : لانگریگ، 12, 33؛ برل، 158-161؛ شوادران، 4-6). 

مآخذ 

 درایسدل، آ. و ج. ه‍ . بلیک، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال افریقا، ترجمۀ درۀ میرحیدر (مهاجرانی)، تهران، 1374 ش؛ نیز: 

Americana; Beaumont, P. et al., The Middle East: A Geographical Study, London, 1988; Berle, A. A., Tides of Crisis, New York, 1968; Britannica; Great Soviet Encyclopedia, tr. BSE3, New York / London, 1976; Held, C. C., Middle East Patterns, Boulder etc., 1994; Longrigg, S. H., Oil in the Middle East, London, 1968; Shwadran, B., The Middle East, Oil and the Great Powers, New York, 1974. 
پرویز امین

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: