صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / کلام و فرق / آغاز و انجام /

فهرست مطالب

آغاز و انجام


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : سه شنبه 28 آبان 1398 تاریخچه مقاله

آغاز و اَنْجام، عنوان شماری از رسالات و کتابهای کلامی و عرفانی و علمی به زبان فارسی، نوشتۀ تنی چند از دانشوران مسلمان ایرانی، بیشتر شیعی. برخی از کسانی که ذیل این عنوان اثری پدید آورده‎اند، از این قرارند: 
1. اَبْهَری، اثیرالدین مفضل‎بن عمر (د ح 660 ق / 1262م). اثر او رساله‎ای دربارۀ مبدأ و معاد در 2 بخش است. بخش یکم، 6 فصل بدین ترتیب دارد: الف ـ برهان واجب‎الوجود؛ ب ـ توحید واجب‎الوجود؛ ج ـ تنزیه واجب‎الوجود؛ د ـ اثبات معلول؛ ه‍ ـ کثرت عقول؛ و ـ اثبات نفوس ملکیّه. بخش دوم، دارای 5 فصل بدین‌گونه است: الف ـ معاد جسمانی؛ ب ـ بطلان تناسخ؛ ج ـ نفس غیرقابل فساد؛ د ـ معاد روحانی؛ ه‍ ـ کرامات، وحی و الهام. برخی اثر او را ترجمۀ کتاب المبدأ والمعاد ابوعلی‎سینا پنداشته‎اند که درست نیست. از اثر او نسخه‎هایی خطی در کتابخانه‎های مرکزی دانشگاه تهران، الٰهیات، مجلس شورای ملی (سابق) و مدرسۀ سپهسالار (سابق) موجود است. 
2. احمدی، محمد. اثر او رساله‎ای است دربارۀ مبدأ و معاد به شیوۀ عارفان حروفی. نسخه‎ای خطی از آن، دارای تاریخ کتابت 855 ق / 1451م، در کتابخانۀ ایاصوفیا (استانبول) موجود است که فیلم آن در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران یافت می‎شود. 
3. فارسی، ابوالخیر محمدتقی بن محمد (د 940ق / 1533م)، شاگرد میرصدرالدین حسینی دشتکی شیرازی (د 903ق / 1497م) و فرزندش غیاث‎الدین منصور دشتکی شیرازی (د 948ق،1541م). رسالۀ او دربارۀ اسطرلاب، و دارای ترتیبی به این صورت است: یک «آغاز»، 23 فصل به نام 23 «سطر» و یک «انجام». آقابزرگ تهرانی می‎گوید که نسخه‎ای از آن را ضمن مجموعه‎ای در کتابخانۀ حاج‎علی محمد نجف‌آبادی در نجف اشرف دیده است. تاریخ کتابت این نسخه 1122ق / 1710م است. این رساله گزیده‎ای است از کتاب حال‎التقویم خود نویسنده که در 3 قسمت (آغاز، مقاله‎ای در چند لمعه و انجام) فراهم آمده و طبق فهارس نسخه‎های خطی به نامهای دیگری مانند اسطرلاب، اسطرلاب مسطح، منتخب حل‎التقویم و انتخاب حل‎التقویم نیز یاد شده است. مؤلف بر آن بوده که «در این صحیفه، صفحۀ اسطرلاب مسطح و و سایر ادواتش را بیان لایق کند و نکات و رموز آن را کشفی و حلی موافق نماید». از این رساله نسخه‎هایی خطی در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، آستان‎قدس رضوی، جامع گوهرشاد (مشهد) و شورای ملی (سابق) موجود است. 
4. کاشی، کمال‎الدین بن جمال‎الدین (د 730 یا 735ق / 1330 یا 1335م). نسخه‎هایی خطی از کتاب او در کتابخانۀ مرکزی و الٰهیات تهران موجود است. برخی از فهرست‎نویسان او را «کمال‎الدین عبدالرزاق بن علی لاهیجی» انگاشته، با ملا عبدالرزاق لاهیجی (د 1072ق / 1661م) خلط کرده‎اند. 
5. نسفی نخشبی، عزالدین بن محمد، معاصر سلطان جلال‎الدین خوارزمشاه (617- 628 ق / 1220-1231م). نسخه‎ای خطی از رسالۀ او در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است. 
6. نصیرالدین طوسی، محمد بن حسن (د 672 ق / 1273م). اثر او رسالۀ مختصر و فشرده‎ای در باب مبدأ و معاد است که در آن اصول عقاید اسلامی را به روش عرفانی تأویل کرده است. خواجه نصیرالدین در آغاز رساله می‎گوید: «دوستی از محرّر این تذکره التماس کرد که نبذی از آنچه سالکان راه آخرت مشاهده کرده‎اند، از انجام کار آفرینش شبیه به آنچه در کتاب مسطور است و بر زبان انبیاء و اولیاء مذکور، از احوال قیامت و بهشت و دوزخ و غیر آن، ثبت کند بر آن وجه که اهل بینش مشاهده کنند». این کتاب دارای 20 فصل است دربارۀ صفت آخرت، مبدأ و معاد، دو جهان و مراتب مردم در آن دو، مکان و زمان آخرت، حشر خلایق، احوال خلق در آن جهان، صراط، نامۀ اعمال، ثواب و حساب، وزن اعمال، در نوردیدن آسمانها، دمیدن در صور، احوال روز رستاخیز، بهشت و دوزخ، زبانیۀ دوزخ، جویهای بهشت، خازن بهشت و دوزخ، درختهای زقوم و طوبی، حورالعین، ثواب و عقاب و عدل. نمونه‎ای از گرایش شدید او به تأویل، مطالبی است که در فصل نوزدهم عنوان می‎کند: «چون دیدۀ بصیرتِ مردِ موقِنْ به کُحْلِ توفیق گشاده می‎شود، واردانِ حضرتِ عزّت را که از پردۀ غیب ظهور می‎کنند، مشاهده می‎کند، لامحاله هر یکی به نیکوترین صورتی ممثِّل شوند، مانند آنچه در قصۀ مریم آمده است که فَتَمَثَّل لَهٰا بَشَراً سَوِیّاً؛ و چون تمتّع از آن مشاهده جز به فیضان اثری از عالم وحدت که مقتضی ازدواج ذات و صورت باشد صورت نبندد، پس با هر یکی از آن صُوَر که به منزلۀ یکی از آن حوران بهشتی باشد، این ازدواج حاصل گردد (وَزَوَّجْناهُم بحُورٍ عینٍ)؛ و آن سبب که چهرۀ پردگیان از دیدۀ اغیار و اهل تضاد مصون است، حورٌ مَقْصُوراتُ فی‎الْخِیامِ باشند، و به حکم آنکه نامحرمان عالمِ تکثُّر را وصل ایشان ناممکن است، لَمْ یَطْمِثْهُنَّ اِنْسٌ قَبْلَهُم وَلٰاجٰانٌّ باشند. و به سبب آنکه معاودت آن حالت هر نوبت موجب‎التذاذی بود زیادت از نوبت اولی مانند محبوبی مفقود که بعد از مقاسات طلب باز یافته شود، بکارت و عزابت آن لذات هر نوبت متجدد شود». رسالۀ آغاز و انجام خواجه نصیرالدین طوسی در 1313ق / 1895م، 1324ق / 1906م، 1318ش و 1335ش در شیراز و تهران به چاپ رسیده است. نسخه‎های خطی آن در انگلستان (موزۀ بریتانیا)، ایران (تهران، مشهد، همدان، قم)، پاکستان، ترکیه و مصر موجود است.

مآخذ

آخوند همدان، فهرست خطی، ص 252؛ آستان قدس، فهرست، 10 / 216-217؛ آقابزرگ، الذریعة، 1 / 35-36، 2 / 9-10، 3 / 105-106، 4 /  508-509، 7 / 67، 15 / 180؛ آیت‎الله مرعشی، فهرست خطی، 2 /  298، 5 / 323؛ امین، محسن، اعیان‎الشیعة، بیروت، دارالتعارف، 1403ق،9 / 406؛ اهدایی مشکٰوة، فهرست خطی، 3 / 830-831؛ حاجی خلیفه، کشف‎الظنون، استانبول، 1941م، 2 / 1076؛ حجتیۀ قم، فهرست خطی، ص 123؛ خانقاه نوربخش، فهرست خطی، 1 / 201-202؛ دارالکتب، فهرس المخطوطات الفارسیة، 10 / 201؛ دانشکدۀ الٰهیات تهران، فهرست خطی، صص 144، 328، 329؛ سنا (سابق)، فهرست خطی، 1 / 120؛ شورای ملی (سابق)، فهرست خطی، 7 / 2، 9 (2) / 633، 664-665، 15 / 201؛ کتابخانۀ مرکزی، فهرست خطی، 9 / 1435، 11 / 2196-2197، 12 / 2904؛ کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد، فهرست خطی، 16 / 151؛ کتابخانۀ ملی، فهرست خطی، 5 / 62-63، 6 / 597- 598؛ کحاله، عمررضا، معجم‎المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 11 / 258؛ گنج‌بخش، فهرست خطی، 3 /  449؛ مدرس، محمدعلی، ریحانةالادب، تبریز، 1346ش، 7 / 94؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپی فارسی؛ 1 /  78، 2 / 2540-2541؛ ملی ملک، فهرست خطی، 2 / 4؛ منزوی، احمد، فهرست خطی فارسی، 1 / 234-235، 2 (1) / 721-725، 1014-1015؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن حسن، آغاز و انجام، دانشگاه تهران، 1335ش، جمـ ؛ وزیری یزد، فهرست خطی، 5 / 1522. 

بخش فلسفه و کلام
 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: