صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / ادبیات فارسی / آصف خان /

فهرست مطالب

آصف خان


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : دوشنبه 16 دی 1398 تاریخچه مقاله

آصِفْ‎خان، میرزا جعفر بن بدیع‎الزمان بن آقاملای (دولت‌دار) قزوینی، ملقب به قوام‎الدین، و سپس به آصف‎خان (958-1021ق/1551-1612م)، شاعر پارسی‌گوی هند، مورخ، و از امیران دربار بابُریان در عهد اکبرشاه و جهانگیر. جد آصف‎خان از منشیان دربار صفوی و پدرش میرزا بدیع‎الزمان در زمان شاه‎طهماسب صفوی، حاکم و به اصطلاح آن زمان، وزیرِ کاشان بود، و میرزاجعفر در آغاز عمر به همراهی جد و پدر خود به دربار آمد‌و‌شد می‎کرد. وی در این هنگام با شاعران و ادیبان مصاحبت داشت و میرحیدر معمایی، شاعر معروف آن روزگار، از دوستان و نزدیکان او بود (اسکندربیک، 1/182). میرزاجعفر در جوانی از ایران به هند رفت (985ق/1574م) و به‌وسیلۀ عم خود میرزا غیاث‎الدین علی آصف‎خان، که از امیران دربار اکبرشاه (936-1014ق/1556-1605م) بود، به دربار راه یافت و به منصب دویستی (از مناصب درباری بابُریان = فرمانده دویست نفر) منصوب شد. ولی چون این مقام را دون شأن خود می‎دانست، آن را رها کرد و از دربار کناره گرفت. پس از چندی به فرمان اکبرشاه به بنگاله فرستاده شد، ولی به سبب آشفتگی اوضاع در آنجا، به فَتحْ‎پورْسیکْری بازگشت و ملازم دربار شاهی شد. پس از وفات عمویش (989ق/1581م)، به مقام میربخشی (از مناصب درباری بابریان = وزیر خزانۀ دربار) و منصب دوهزاری منصوب شد، و لقب «آصف‎خان» گرفت. در دوران سلطنت اکبرشاه چند‎بار در مأموریتهای نظامی لیاقت و کاردانی بسیار نشان داد، و نخست حکومت کشمیر به او داده شد (1006- 1008ق/1597-1599م)، سپس به مقام «دیوان کل» یعنی وزارت رسید، و پس از آنکه جهانگیر، بِهار والله‌آباد را رها کرد (1013ق/1604م) حکومت بِهار بر عهدۀ او قرار‌گرفت. ابوالفضل علامی در آیین اکبری (دفتر 2، آیین 30) نام او را در شمار پیروان دین الٰهی اکبر‎شاه ذکر می‎کند. در دوران سلطنت جهانگیر (1014-1037ق/1606-1627م) به دربار احضار شد و اتابیکی (اتالیق) شاهزاده پرویز به او محول گردید. در 1015ق/1606م به منصب پنج هزاری منصوب شد، و قلمدان مرصّع که علامت وزارت بود، گرفت. در 1018ق/ 1609م برای رفع اغتشاش دکن، همراه شاهزاده پرویز به عنوان اتالیق او عازم آن ناحیه شد، ولی به سبب عشرت‌طلبی شاهزاده و اختلافات امرا کاری از پیش نرفت. سرانجام وی در 1021ق/1612م در 63 سالگی در بُرهانپور وفات یافت (جهانگیر، 127؛ صمصام‎الدوله، 1/107- 108؛ گوپاموی، 155). وی مردی کاردان و تیزفهم بود، و جهانگیر که از دوران شاهزادگی خود از او رنجشهایی در دل داشت، دربارۀ او می‎گوید: «فهم و استعدادش به غایت خوب بود، غایتاً خست و سبکی بر طبعش غالب بود» (جهانگیر، 127). علاوه بر جهانگیر، اسکندربیک در تاریخ عالم آرای عباسی (1/ 128) و تقی‎الدین اوحدی در تذکرۀ عرفات‎العاشقین (نک‍: ملاعبدالنبی، حاشیۀ 61-62) به این نکته اشاره کرده‎اند. آصف‎خان در شعر «جعفر» و «جعفری» تخلص می‎کرد و مجموعۀ اشعار او نزدیک به 000‘ 3 بیت از غزل و قصیده و مثنوی بوده است (ملاعبدالنبی، 160). نمونه‎هایی از غزلیات او در تذکره‎ها و کتابهای تاریخی آن زمان دیده می‎شود (نصرآبادی، 53-55؛ آذر بیگدلی، 3/1156-1157؛ علامی، دفتر 2، آیین 30). قصایدی در مدح نبی اکرم(ص) و علی‎بن‎ابی‌طالب(ع) از او در تذکره‎ها ثبت است، و نیز مدایحی در ستایش اکبرشاه و جهانگیر دارد (ریو، 200-201). غزلیات و غالباً رنگ عاشقانه دارد، و به شیوۀ معروف به سبک هندی نزدیک است، ولی در مثنوی خسرو شیرین از لحاظ مضمون‌سازی و طرح‌ریزی از طرز سخن نظامی گنجوی پیروی کرده، و به گفتۀ نصرآبادی «بعد از شیخ نظامی خسرو و شیرین را کسی به از او نگفته» (ص 53). از توصیف نسخه‎های این منظومه در فهرستها (ریو، 200-201؛ اِته، شم‍ 1068) چنین برمی‎آید که وی نخست پیش از 995ق/1587م آن را به نام فرهاد و شیرین نظم کرده بود، و سپس در اواخر عمر دوباره بدان پرداخته و آن را به صورتی کامل‎تر و با تجدیدنظر کلّی به نام خسرو شیرین به پایان رسانیده و به جهانگیر تقدیم کرده است. نام دیگر این منظومه نورنامه است (جهانگیر 127؛ ملاعبدالنبی، 160) و از آن نسخه‎های متعدد باقی است، که از آن میان نسخۀ کتابخانۀ بودلین که برای جهانگیر تحریر شده (اِته، شم‍ 1068) از لحاظ قدمت و صحت ممتاز است (منزوی، 4/2785). از کارهای دیگر او مشارکت در تألیف تاریخ اَلفی است. تألیف این تاریخ در 993ق/1585م به فرمان اکبرشاه و به مناسبت فرا رسیدن پایان هزارۀ اول هجری آغاز گردید، و نخست ملّااحمد تَتوی، نقیب‎خان و عبدالقادر بدائونی مأمور تصنیف و تنظیم آن بودند، و پس از مرگ ملااحمد تتوی در 996ق/ 1588م (شوشتری، 590-592)، ادامۀ کار به عهدۀ آصف‎خان قرار‌گرفت و وقایع را تا 997ق/ 1589م او نوشت. سپس در 2 جلد اول کتاب، عبدالقادر بدائونی تجدیدنظر نهایی کرد، و جلد سوم را آصف‎خان تکمیل کرد (بدائونی، 2/ 318؛ علامی، دفتر اول، آیین 34؛ ریو I/117/119؛ ایوانف، شم‍ 4). آصف‎خان تذکره‌ای نیز تدوین کرده بود که به تذکرۀ آصف‌خانی معروف بوده، و میرزا امیربیگ بَنارسی، متخلص به «امیر» در تذکرۀ حدائق‎الشعراء خود که میان سالهای 1211 و 1262ق/1796 و 1846م به تصنیف آن مشغول بوده، آن را زیر نظر داشته است (ایوانف، شم‍ 702).
نوادۀ او، میرزا جعفر بن میرزا زین‎العابدین (د 1094ق/ 1683م) از شاعران عهد شاه‎جهان بود و چون نیای خود «جعفر» تخلص می‎کرد (صمصام‎الدوله، 1/113-114)؛ و نبیره‎اش میرزا ایزدبخش، متخلص به «رسا» نیز از شاعران و دانشمندان دوران اورنگ زیب بود (خوشگو، 3/45).

مآخذ

آذربیگدلی، لطف‌علی‎ بیگ، آتشکده، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، امیرکبیر، 1337-1341ش، جمـ ؛ اسکندربیگ، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران، امیرکبیر، 1350ش؛ بدائونی، عبدالقادر، منتخب‎التواریخ، به کوشش ویلیام ناسولیس و مولوی آغااحمد علی، کلکته، 1865-1869م؛ جهانگیر گورکانی، نورالدین محمد، جهانگیرنامه (تزوک جهانگیری)، به کوشش محمدهاشم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1359ش؛ خوشگو، بندربن داس، سفینۀ خوشگو، به کوشش عطاءالرحمن کاکوی، پتنه، 1959م؛ شوشتری، قاضی نورالله، مجالس‎المؤمنین، تهران، 1375ق؛ صمصام‎الدوله، میرعبدالرزاق شهنوازخان، مآثرالامراء، کلکته، انجمن آسیایی بنگال، 1888-1891م؛ علّامی، ابوالفضل، آیین اکبری، 1877-1886م؛ گوپاموی، محمد قدرت‎الله، نتایج‎الافکار، به کوشش اردشیر خاضع، بمبئی، 1336ش؛ ملاعبدالنبی فخرالزمانی قزوینی، تذکرۀ میخانه، به کوشش احمد گلچین معانی، تهران، اقبال، 1362ش؛ منزوی احمد، فهرست خطی، 4/2785؛ نصرآبادی، میرزاطاهر، تذکرۀ نصرآبادی، به کوشش وحید دستگردی، تهران، 1317ش؛ نیز:

Ethe, H. and E. Sachau, Catalogue of the Persian Manuscripts in the Bodleian Library, Oxford, 1889; Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, 1924, 1926; Rieu,Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Vol, I, London, 1879; id., Supplement to the Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, 1895.

فتح‎الله مجتبایی

 

 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: