صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / تاریخ / آصف الدوله /

فهرست مطالب

آصف الدوله


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : دوشنبه 16 دی 1398 تاریخچه مقاله

آصِفُ‎الدّوله، حاج غلامرضاخان شاهسون اینانلو، فرزند حاج حسین‎خان شهاب‎الملک (د 1327ق /  1909م) سپاهی و سیاست‌پیشۀ روزگار قاجاری. در سال 1291ق / 1874م حاج حسین‎خان لقب نظام‎الدوله گرفت و لقب شهاب‎الملک به فرزندش رسید و از این پس او نیز وارد مشاغل نظامی شد. بعد از فوت نظام‎الدوله، شهاب‎الملک جوان، از سوی ناصرالدین‎شاه به حکومت کرمانشاه منصوب گردید و پس از چندی که فرمانروایی آن منطقه پیوستِ مشاغلِ ظلّ‎السّلطان شد، وی به مرکز احضار، و به دنبال اغتشاش کرمان در زمان وکیل‎الملک دوم (1295ق /  1878م) به جای او حاکم کرمان شد، اما با آنکه پدرش بر آن دیار سابقۀ حکومت داشت، او خود کامیابی نیافت و چون مردم بر اثر شدت قحطی و بیدادگری دولتیان شوریدند و یحییٰ‎خانِ کلانتر هم کشته شد، به مرکز احضار گردید. در 1298ق / 1881م، چند ماهی مجدداً حاکم کرمانشاه شد و در همان سال به سوی طبرستان (مازندران) اعزام گردید تا در مقام «مباشر حضرت والا»، حکومت یکی از 17 منطقۀ ابوابجمعی کامران میرزا نایب‎السلطنه را برعهده گیرد. 
کامران میرزا در 1302ق / 1885م، در مقام وزارت جنگ، سواران ابوابجمعی را از شهاب‎الملک که عنوان سرتیپی داشت گرفت. وی به تهران آمد و در خانۀ امینه اقدس همسر ناصرالدین‎شاه چندان بست نشست تا به خواسته‎اش رسیدگی شد. در 1305ق /  1888م مستقلاً به حکومت مازندران رسید و 3 سال بعد حکومت خوزستان به او تفویض شد. ناصرالدین‎شاه در سال 1313ق / 1895م فرزند کوچک خود، نصرت‎الدین میرزا‎ سالارالسلطنه را در سیزده سالگی به حکومت خراسان منصوب کرد و شهاب‎الملک را ــ پس از دریافت رشوه‎ای کلان از وی ــ با لقب جدید «آصف‎الدوله» که پس از مرگ عبدالوهاب‎خان بی‎صاحب مانده بود، به سمت پیشکاری وی برگزید و لقب شهاب‎الملک را به پسر وی محمد ناصرخان داد. در 1315ق / 1897م مظفرالدین‎شاه او را از خراسان به تهران خواند و مجدداً در همان سال به حکومت کرمان و بلوچستان برگماشت. 
در این دوره، آصف‎الدوله در برقرار ساختن امنیت در منطقه و مرمت سیمهای تلگراف که مورد تقاضای دولت بریتانیا بود، کارهایی انجام داد. با این همه، نواحی کرمان و بلوچستان دستخوش قحط و گرانی و آشوب باقی ماند. آصف‎الدوله در صفر 1317ق /  ژوئن 1899م به تهران فرا خوانده شد و به سمت وزارت خالصه‌جات و حکمرانی تهران و سرپرستی ایلات و عشایر منصوب گردید. به دنبال وام گرفتن مظفّرالدّین‎شاه از روسیه و سفر او به خارج و حیف و میل وجوه قرضه در 1318ق / 1900م، مردم تهران در برابر رژیم به پا خاستند. بخشی از پرخاش مردمِ پایتخت متوجه آصف‎الدوله گردید و از همین‌رو، او از کار برکنار شد. 
وی در 1320ق / 1902م، به حکمرانی فارس منصوب گشت. پس از چند ماه، قرار شد لرد کرزن سیاستمدار معروف بریتانیا و فرمانفرما و نایب‎السلطنۀ هندوستان ضمن بازدید از خلیج‎فارس، در بندر بوشهر اقامت گزیند. دولت مرکزی که به آداب‌دانی آصف‎الدوله اعتماد نداشت، او را به تهران خواند. آصف‎الدوله در 1322ق / 1904م به فرمانفرمایی خراسان و سیستان منصوب شد. وی در این مأموریت ستمگری را از حد گذراند و گذشته از اتهاماتی چون احتکار گندم و گوشت که بر وی وارد آمد، آنچه بیش از همه مایۀ بی‎آبرویی او شد، داستان 160 دختر قوچانی بود که یا پدران تنگدست‌شان آنان را برای فراهم کردن وجه مالیات به ترکمانان فروختند و یا ترکمانان خود به تحریک سالار مفخَّم بجنوردی آنان را از خانواده‎هاشان ربودند. 
اهالی مشهد به عنوان اعتراض، به اجتماع و تظاهر پرداختند. تفنگداران حمله آوردند و 40 تن را کشتند و گروهی را زخمی کردند. سرانجام اخبار شورش خراسان به تهران رسید و سیدمحمد طباطبایی، با اندوه و گریه‌ای که مایۀ تحریک مردم شد، ماجرا را از فراز منبر تعریف کرد. طباطبایی در این‌باره نامه‎ای نیز به مظفرالدین شاه نوشت و برخی از ستمهای آصف‌الدوله را برشمرد. فاجعۀ مشهد در میان مردم بازتابی گسترده یافت و در جراید نیز مطرح گردید، آنچنان که برخی آن را از عوامل عمدۀ نهضت مشروطیت به‌شمار آوردند. پس از تشکیل مجلس اول، نمایندگان برگزیدۀ مردم، برکناری آصف‎الدوله و محاکمۀ وی و همکارانش، از آن میان حاکم بجنورد سالار مفخم بجنوردی را خواستار شدند. آصف‎الدوله در اوایل 1325ق / 1907م برکنار شد و به تهران آمد. وی و سالار مفخم به دیوانخانۀ عدلیه احضار شدند، اما از محاکمه نتیجه‎ای به دست نیامد و آصف‎الدوله به ناگاه در 18 رمضان 1325ق / 25 اکتبر 1907م در کابینۀ ناصرالملک، به عنوان وزیر داخله معرفی شد و در کابینۀ بعدی که پس از یک ماه و چند روز به ریاست حسینقلی‎خان نظام‎السلطنه تشکیل یافت، باز در این سمت باقی ماند. مجلس شورای ملی نتوانست در برابر این‌گونه «پاداش» یافتن و ترقی آصف‎الدوله بی‎تفاوت بماند. از این‎رو در 13 محرم 1326ق / 16 فوریۀ 1908م پس از انتقاد سخت تقی‎زاده از وی و رفتارهایش، مجلس از آصف‎الدوله «سلب اعتماد» کرد. پس از بسته شدن مجلس در دورۀ استبداد صغیر، با روی کار آمدن کابینۀ مشیرالسلطنه، آصف‎الدوله به استانداری فارس منصوب شد. در این هنگام، در همۀ ایالات بر ضد بیدادگریهای محمدعلیشاه، شورشهایی برپا بود، ازجمله در فارس که مشروطه‎خواهان قدرت فراوان داشتند. آصف‎الدوله که سرد و گرم روزگار را چشیده بود، سود خود را در تأیید آنان دانست. از این‎رو تا فتح تهران توسط انقلابیون در سِمَت خود باقی ماند. اما در 28 جمادی‎الثانی 1327ق / 17 ژوئیۀ 1909م برکنار گشت و به تهران فراخوانده شد و دیگر به منصبی نرسید و اندکی بعد درگذشت. وی مردی تندخوی و متظاهر به دینداری بود. برخی از مشروطه‌خوهان به علت نفوذ او در ایلات شاهسون و سوابق سیاسی، گهگاه ملاحظاتی از او می‎داشتند.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1345ش، صص 209، 1158؛ همو، المآثر والآثار، تهران، 1307ق، ص 33؛ همو، منتظم ناصری، تهران، 1300ق، 3 / 346، 370؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، زوار، 1347-1353ش، 3 / 14-16؛ براون، ادوارد، انقلاب ایران، ترجمۀ احمد پژوه، تهران، معرفت، 1338ش، ص 110؛ بهار، محمدتقی، «بعضی مطالب هرگز فراموش نمی‎شود ـ آصف‎الدوله» یغما، س 23، شمـ 7 (مهر 1349ش)، ص 406؛ سعادت نوری، حسین، «آصف‎الدوله‎ها»، یغما، س 16، شمـ 2 (اردیبهشت 1342ش)، صص 83-87؛ کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، امیرکبیر، 1349ش، صص 204، 226-٠227، 278؛ همو، تاریخ هیجده سالۀ آذربایجان، تهران، امیرکبیر، 1346ش، ص 15؛ محیط مافی، هاشم، تاریخ انقلاب ایران، تهران، فردوسی، 1363ش، صص 85، 227-228، 284-285؛ معاصر، حسن، تاریخ استقرار مشروطیت ایران، تهران، ابن‎سینا، 1353ش، صص 141، 299، 306، 353، 394، 530-532؛ ناظم‎الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به کوشش علی‎اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، لوح، 1357ش، 2 / 397-401، 5 / 64، 68، 92، 103-106، 425-426؛ وقایع اتفاقیه (مجموعۀ گزارشهای خفیه‎نویسان انگلیس)، به کوشش علی‎اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، نوین، 1363ش، صص 667-699؛ هدایت، مهدیقلی مخبرالسلطنه، خاطرات و خطرات، تهران، زوار، 1363ش، صص 159 به بعد. 

بخش تاریخ


 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: