صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / تاریخ / آصف الدوله /

فهرست مطالب

آصف الدوله


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : دوشنبه 16 دی 1398 تاریخچه مقاله

آصِفُ‎الدَّوله، عبدالوهاب بن محمد جعفرخان بن بَدِرْخان (1242-1304ق / 1826-1887م)، سیاست‌پیشۀ روزگار ناصرالدین‎شاه قاجار. جد او بدرخان در زمان کریم‎خان وکیل‎الرعایا، رئیس جبه خانۀ شیراز بود. چون در 1206ق / 1791م شیراز توسط آقامحمدخان تسخیر شد، بدرخان به اطاعت شاه قاجار درآمد و تا پایان عمر در مقام خود باقی ماند و پس از او، پسر ارشدش حاجی محمدحسین‎خان، بدین سمت انتخاب گردید. 
میرزا عبدالوهاب‎خان، سالهای نخستین زندگی را در زادگاه خود شیراز به تحصیل مقدمات زبان فارسی و عربی گذراند. سپس در ادب شهرتی یافت و با تخلص «یزدانی» شعر سرود. در 1266ق / 1849م هنگامی که امیرکبیر، حاجی محمدحسین‎خان را برای تصدی ریاست جبه خانۀ دولتی به تهران فرا خواند، میرزا ‎عبدالوهاب‎خان 24 ساله، برای تکمیل معلومات همراه عموی خود به تهران آمد و در پایتخت به یاری همشهری خود، میرزا‎حبیب قاآنی، به علیقلی میرزا ‎اعتضاد‎السلطنه، پسر فتحعلی‎شاه که وزیر علوم بود، معرفی شد و در 1268ق / 1851م که همزمان با دورۀ صدارت میرزا آقاخان نوری بود، به معلمی پسر 15 سالۀ وی میرزا داودخان که لقب «وزیر لشکر» داشت، برگزیده شد و به مرور با میرزا ‎سعیدخان مؤتمن‎الملک، وزیر امور خارجه که خود اهل ادب و سخن بود، آشنا شد و در شمار منشیان و مستوفیان وی درآمد و یک سال بعد در 31 سالگی به مقام معاونت وزارت خارجه (نایلب الوزاره) منصوب شد و خلعت شاهانه یافت. در 1278ق / 1861م که مظفرالدین میرزا، با سمت ولیعهدی در تبریز به‌سر می‎برد، چون ادارۀ امور خارجیان در استان آذربایجان مهم تشخیص داده شد، میرزا عبدالوهاب‎خان را با حفظ سمت نایب‎الوزاره، برای «انتظام امور مَهام خارجه» به تبریز گسیل داشتند. وی 8 سال در آن شهر به‌سر برد و ضمن انجام وظیفۀ دولتی، از راههای گوناگون ثروت بسیار فراهم آورد. سپس در 1286ق /  1869م که امور حکومت گیلان نیز پس از برکناری امیر اصلانخان مجدالدوله (دایی ناصرالدین شاه)، ضمیمۀ مشاغل میرزا‎ سعیدخان وزیر خارجه شد، میرزا عبدالوهاب خان را با حفظ مقامهای پیشین، در سمت « مباشر» میرزا ‎سعیدخان برای حل مشکلات گیلان بدان خطّه گسیل داشتند. وی با هوشمندی، اوضاع گیلان را سر و سامان داد و در 1288ق / 1871م از سوی ناصرالدین‎شاه به «نصیرالدوله» ملقب شد. چون میرزا حسین‎خان سپهسالار به مقام صدارت ایران رسید (1288ق / 1871م)، میرزا ‎عبدالوهاب‎خان صلاح در این دید که از میرزا سعید‎خان مؤتمن‎الملک بِبُرد و به صدراعظم تازه که با وی خویشاوندی داشت، بپیوندد و در دستگاه وی محرم اسرار شود. از این طریق، در 1290ق / 1873م، ریاست «گمرکخانه» را که شغل پردرآمدی بود، به دست آورد و در 1291ق / 1874م وزیر تجارت و عضو «دارالشورای کبرای ناصری» گردید و از درآمد «عُشریّه» باز هم بر ثروت خود افزود. نصیرالدوله زمانی که متوجه شد ستارۀ اقبال سپهسالار در افول است، به دشمنان وی پیوست. در سال 1301ق / 1884م چون بر اثر اغتشاشات مرزی ایران و روسیه، شاهزاده رکن‎الدوله، برادر ناصرالدین شاه، از ولایت خراسان برکنار شد، میرزا‎ عبدالوهاب‎خان با لقب جدید «آصف‎الدوله» والی خراسان و سیستان گشت و نزدیک به 2 سال در این سمت باقی ماند. در آنجا نیز به املاک گستردۀ ابوالقاسم‎خان پسر محمدخان قرایی چشم طمع دوخت. اما وی پس از واگذاردن آن املاک به علیمردان‎خان نصرت‎الملک، رئیس ایل تیموری، در آستان حضرت رضا(ع) تحصن اختیار کرد. لیکن او را به فرمان والی از بست بیرون کشیدند. این پیشامد، کار آصف‎الدوله را که به سبب رفتار خودکامانه در خراسان دچار دشواریهایی شده بود، سخت‎تر کرد. شیخ‎الرئیس میرزا، نوۀ فتحعلی‎شاه که از زمان رکن‎الدوله مخالفت خود را با ادغام کار «ولایت» و «تولیت» اعلام کرده بود، در شمار مخالفان سرسخت آصف‎الدوله در آمد. مردم مشهد که رفتار آصف‎الدوله را بر ضد مذهب و مایۀ هتک حرمت آستان قدس رضوی(ع) می‎دانستند، بازارها و دکانها را بستند و بر آصف‎الدوله شوریدند. قوای نظامی خراسان نیز از تیراندازی به مردم سرپیچی کرد. این اوضاع که احتمالاً از دخالت خارجیان خالی نبود، به عزل و بازگشت آصف‎الدوله به تهران انجامید. با این‌همه، شاه وی را خلعت بخشید و در زمرۀ «وزرای حضور» جای داد، اما او هیچگاه مقبولیت پیشین را به دست نیاورد. موضوع دیوانگی او که چندی بعد در تهران شایع شد، چندان روشن نیست. برخی می‎گویند او خود به دیوانگی تظاهر کرد تا از مصادرۀ اموالش جلوگیری شود. گروهی نیز برآنند که مخالفان، از بیم آنکه مبادا شاه او را به صدارت برگزیند، چنین شایعه‎ای پراکندند. 
دربارۀ شخصیت و اخلاق آصف‎الدوله داوریهای گوناگونی شده است. نخستین وزیر مختار آمریکا،، بنجامین، او را «با کفایت و درایت» می‎داند. حاج سیاح محلاتی او را «حق‌دوست و عدل‌جو و علم‌خواه و راستگو» که «با پول و تملق مخالف» است، معرفی می‎کند. ناصرالدین‎شاه از او به‌عنوان «هتاک» نام می‎برد. اما به‌هر‌حال وی مردی زیرک بود، به نماز و روزه پایبندی نشان می‎داد، از باده‌خواری سخت پرهیز می‎کرد و در مجالس بزرگان جانب وقار و اعتبار خود را فرو نمی‎نهاد، ولی به قمار علاقه‎مند بود. صراحت لهجه، تندخویی، سوءظن، مال‌دوستی و ثروت‎اندوزی او، حسادت همگنانش را برمی‎انگیخت. نامه‎هایی از آصف‎الدوله باقی‎مانده که یادآور نامه‎های امیرکبیر به ناصرالدین‎شاه است. تقریباً همۀ آشنایان، به سواد و فضل او اعتراف داشته‎اند، اما هنوز نوشته یا شعری از او به چاپ نرسیده است. آصف‎الدوله به دنبال چند ماه اختلال حواس در 62 سالگی در تاریخ 6 جمادی‎الاول 1304ق / 31 ژانویۀ 1887م در اثر سکته درگذشت و از او یک پسر به نام میرزا احمدخان نصیرالدولۀ بَدِر و 2 دختر و نیز ثروتی هنگفت باقی ماند که ناصرالدین شاه، معادل «صدهزار تومان» آن را به عنوان مالیات برای خود ضبط کرد.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1345ش، جمـ ؛ اقبال، عباس، «میرزا عبدالوهاب‎خان آصف‎الدوله»، یادگار، س 5، شمـ 6، 7 (بهمن ـ اسفند 1327ش)، صص 37-38؛ امین‎الدوله، میرزاعلی‎خان، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، دانشگاه تهران، 1341ش، ص 81؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، زوار، 1347-1353ش، 2 / 301-317؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ‎التواریخ (تاریخ قاجاریه)، به کوشش جهانگیر قائم‌مقامی، تهران، 1337ش، صص 364-365؛ سعادت نوری، حسین، «میرزا عبدالوهاب‎خان آصف‎الدوله»، یغما، س 15، شمـ 8، (آبان 1341ش، صص 379-383)؛ سیاح، محمدعلی، خاطرات یا دورۀ خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح و سیف‎الله گلکار، تهران، 1346ش، صص 69-70، 80-83، 276-278، 283-286؛ صفایی، ابراهیم، رهبران مشروطه، تهران، جاویدان، 1363ش، صص 100، 569-571؛ ظل‎السلطان، مسعود میرزای قاجار، تاریخ مسعودی، تهران، یساولی، 1362ش، صص 288-289؛ مجدالملک، حاج‎میرزا محمدخان سینکی، رسالۀ مجدیّه، به کوشش سعید نفیسی، تهران، 1321ش، ص 58؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوار، 1341ش، 1 / 139؛ ملک‌آرا، عباس میرزا، شرح حال، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، انجمن نشر آثار ایران، 1335، صص 88-89؛ هدایت، مهدیقلی‎خان، خاطرات و خطرات، تهران، زوار، 1330ش، ص 63. 

بخش تاریخ


 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: