صفحه اصلی / مقالات / دانشنامه ایران / اسفند /

فهرست مطالب

اسفند


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : سه شنبه 26 اسفند 1399 تاریخچه مقاله

اسفند \ esfand\ ، نام دوازدهمین ماه از سال، و سومین ماه از فصل زمستان در سال شمسی در تقویم کنونی ایرانیان، و نیز نام پنجمین روز هر ماه شمسی در تقویم ایرانیان باستان. اسفند مخفف اسفندارمد (نک‍ : ه‍ د، اسپندارمذ) است که در پهلوی به صورت سپَندَرمَد آمده، و آن خود از صورت اوستایی سپِنتا آرمَیتی، امشاسپند موکل بر زمین (بارتولمه، 335, 1619)، مشتق شده است. این نام به صورت اسفندارمذ بارها در متنهای عربی (بیرونی، آثار...، 229، قانون...، 266) و فارسی (همو، التفهیم، 260؛ گردیزی، 247؛ شهمردان، 38؛ قزوینی، 84)، به‌کار رفته است. 
در دورۀ ساسانی، روز پنجم از ماه اسفند را، که روز تقارن نام ماه و نام روز بود، جشن می‌گرفتند و به گفتۀ بیرونی در آثارالباقیه (همان‌جا)، تا زمان وی این جشن در اصفهان، ری و دیگر شهرهای فَهْله (غرب و مرکز ایران) باقی بود و آن را جشن زنان می‌دانستند که به فارسی، مژدگیران (= مزدگیران) نامیده می‌شد، زیرا در این روز، مردان به زنان هدیه می‌دادند (نیز نک‍ : قزوینی، همان‌جا). اما همین نویسنده در دو اثر دیگر خود، قـانون (همان‌جا) و التفهیم (فارسی، همان‌جا، عربی، 182)، نام این جشن را مردگیران ذکر کرده (نیز نک‍ : قزوینی، همان‌جا)، و در توجیه آن گفته است که در این روز، زنان از مردان می‌خواستند که آرزوهایشان را برآورند. از سوی دیگر، گردیزی (همان‌جا) نیز آن را مردگیران خوانده، و آورده است که در این روز، زنان به میل خود مرد برمی‌گزیدند. 
ابوریحان بیرونی( آثار، قانون، التفهیم، همان‌جاها) و گردیزی (همان‌جا) آورده‌اند که این روز را در زمان آنان، «کتبةالرقاع» (= رقعه‌نویسی) می‌نامیدند، زیرا در این روز، افسونی را برای دور کردن حشرات و جانوران گزنده بر کاغذهای چهارگوش می‌نوشته، و در فاصلۀ زمانی میان سپیده‌دم و برآمدن آفتاب، بر در و دیوار می‌آویخته‌اند. بیرونی ( آثار، همان‌جا) این افسون را که اصل پهلوی داشته، و تحت تأثیر فارسی قرار گرفته، نقل کرده است (نیز نک‍ : شهمردان، قزوینی، همان‌جاها) و همچنین، آورده است که در این روز، معجون خاصی درست می‌کرده، و می‌خورده‌اند تا از گزند کژدم در امان بمانند (همان‌جا). 

مآخذ

بیرونی، آثارالباقیه؛ همو، التفهیم لاوائل صناعة التنجیم (روایت عربی به همراه ترجمۀ انگلیسی)، چ تصویری، به‌کوشش رمزی رایت، لندن، 1352ق/ 1934م؛ همو، همان (روایت فارسی)، به‌کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، 1362ش؛ همو، القانون المسعودی، دائرةالمعارف العثمانیة، حیدرآباد دکن، 1373ق/ 1954م، ج 1؛ شهمردان بن ابی‌الخیر، روضةالمنجمین، چ تصویری، به‌کوشش جلیل اخوان زنجانی، تهران، 1368ش؛ قزوینی، زکریا بن محمد، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات، به‌کوشش فردیناند ووستنفلد، گوتینگن، 1849م؛ گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، زین‌الاخبار، به‌کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، 1347ش؛ نیز:

Bartholomae, AW
احمد تفضلی (دبا)

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: