صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / ادبیات فارسی / انجمنهای ادبی /

فهرست مطالب

انجمنهای ادبی


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : سه شنبه 20 خرداد 1399 تاریخچه مقاله

اَنْجُمَنْهایِ اَدَبی، مجالس گردهمایی شاعران و ادیبان فارسی‌زبان كه هدف از تشكیل آنها پرورش فكری و گسترش هنر و ذوق شعری دوستداران شعر و ادب است. در این انجمنها شاعران، سروده‌های خود را می‌خوانند و رئیس مجلس و دیگر حاضران درباب آن اظهار نظر می‌كنند و به اصلاح شعر آنان می‌پردازند. 
این انجمنها در ایران پیشینه‌ای كهن داشته، و به طور معمول دارای دو شكل بوده‌اند: یكی دوستانه و خصوصی كه برپایۀ هماهنگی مشرب و سلیقه و یا به تناسب سن و سال در محلهایی مانند منازل، خانقاهها، مدارس، آرامگاهها، قهوه‌خانه‌ها و در دوره‌های اخیر، در كتابفروشیها و كتابخانه‌ها برپا می‌شد، و دیگری، رسمی كه بنابر تكلیف دیوانی و به صورت گروههای ناهمگون، در حضور پادشاهان شكل می‌گرفت (افشار، «انجمنهای ادبی»، 796، 797، 799؛ درخشان، 2348). 
شعرخوانی، طرح غزل و دیگر انواع شعر و معارضات شاعرانه، سرودن اخوانیات و مطایبات از مسائل عمده در این انجمنها بود (افشار، «انجمنهای ادبی در ایران»، 377). انجمنهای خصوصی و دوستانه، برخلاف انجمنهای رسمی عمری بسیار كوتاه داشتند، زیرا با كناره‌گیری یا درگذشت شاعران برجستۀ هر انجمن، ناهماهنگی میان افراد، مشكلات مالی و سیاسی، كم بودن وسایلی كه پدیدآورندۀ ارتباط فرهنگی میان افراد است، پافشاری بر حفظ روشهای سنتی و میدان ندادن به جوانان، دورۀ انجمنها به سر می‌رسید (همو، «انجمنهای ادبی»، 804). 
از نخستین انجمنهای ادبی شناخته شدۀ دارای هدف و سازمانی منظم، انجمنی بود كه به همت سیدعلی مشتاق اصفهانی در اوایل سدۀ 13ق، برای نقد سبك هندی، در اصفهان تشكیل شد. پس از آن در دورۀ قاجار و پهلوی، انجمنهای گوناگون ادبی برپا شد كه از آخرین آنها می‌توان به محفل صادق هدایت در كافۀ فردوسی تهران اشاره كرد (همان، 800-804). 
انجمنهای ادبی بیشتر در شهرهای اصفهان، شیراز، تهران، تبریز، مشهد، همدان و یزد، برپا شده است. انجمن مشتاق (اعضای مشهور: طبیب اصفهانی، آذربیگدلی، هاتف و عاشق اصفهانی) و انجمنهای واله، نشاط، ابوالفقرا، دانشكده (شیدا)، كمال، صائب، عنقا، سرتیپ، سعدی، حكیم نظامی، وحید دستگردی و سرای سخنوران از مهم‌ترین انجمنهای اصفهان به شمار می‌آیند (سپنتا، 385-396). 
نخستین انجمن ادبی شیراز در سدۀ 10ق و در دكان میر محمود طرحی شیرازی تشكیل شد كه اعضای آن كسانی مانند عرفی شیرازی، عارف لاهیجی، حسین كاشی و غیرتی شیرازی بودند. پس از آن انجمن صباحی بیدگلی (اعضای مشهور: محمدصادق نامی و میرزا نصیر اصفهانی)، انجمن محمد مسیح فسایی متخلص به معنی (اعضای مشهور: شفیعا و اثر شیرازی)، انجمن وصال (اعضای مشهور: قاآنی، همای شیرازی و رضا قلی خان هدایت) و انجمنهای ادب فارسی، دانش پارس، داور، صدر، عالی، حافظیون، فرصت، شوریده و ... بود (امداد، 2604- 2619). 
از انجمنهای ادبی تهران، می‌توان به انجمن ادبی ایران و حكیم نظامی اشاره كرد كه هر دو به همت حسن وحید دستگردی تشكیل شده بود كه در اولی، محمدعلی ناصح، سعید نفیسی، غلامرضا رشید یاسمی، كریم امیری فیروزكوهی و بدیع الزمان فروزانفر، و در دومی، فرخی یزدی، ملك‌الشعرا بهار و صبوری نائینی فراهم می‌آمدند. دیگر انجمنهای مهم این شهر، عبارت بودند از: صائب، آذر آبادگان (تا 1335 ش در تبریز بود، آنگاه به تهران انتقال یافت)، تهران، قلم و حافظ (میرزا زمانی، 242-283). 
از مهم‌ترین انجمنهای ادبی خراسان می‌توان به انجمن ادبی بهار (اعضای مشهور: غلامحسین یوسفی، تقی بینش و محمد قهرمان) و انجمن ادبی خراسان (اعضای مشهور: محمد ملك‌زاده، محمود فرخ، عبدالله سیار و ادیب بجنوردی) اشاره داشت (سیار، 2808-2811؛ فرخ، 276- 278). 
دیگر شهرهای ایران، مانند همدان (انجمنهای اتحاد و همدان) و یزد (انجمنهای فرساد، ادارۀ فرهنگ و هنر، و كتابخانۀ وزیری) نیز دارای انجمنهایی بودند كه سابقۀ تشكیل برخی از آنها به پیش از مشروطه می‌رسید (نک‍ : درخشان، 2352-2356؛ قلم سیاه، 2292- 2299). 

مآخذ

افشار، ایرج، «انجمنهای ادبی»، آینده، تهران، 1363ش، س 10، شم‍ 12؛ همو، «انجمنهای ادبی در ایران»، همان، 1365 ش، س 12، شم‍ 7- 8؛ امداد، حسن، «انجمنهای ادبی شیراز»، ناموارۀ دكتر محمود افشار، به كوشش ایرج افشار، تهران، 1368 ش، ج 5؛ درخشان، مهدی، «انجمنهای ادبی همدان»، همان، ج 4، 1367ش؛ سپنتا، ساسان، «انجمنهای ادبی اصفهان»، آینده، تهران، 1365ش، س 12، شم‍ 7- 8؛ سیار، عبدالله، «انجمنهای ادبی خراسان»، ناموارۀ دكتر محمود افشار، به كوشش ایرج افشار، تهران، 1368ش، ج 5؛ فرخ، محمود، «یادی از انجمنهای ادبی خراسان»، یادگارنامۀ حبیب یغمایی، تهران، 1356 ش؛ قلم سیاه، اكبر، «انجمنهای ادبی یزد»، ناموارۀ دكتر محمود افشار، به كوشش ایرج افشار، تهران، 1367 ش، ج 4؛ میرزا زمانی، محمدرضا، سالنامۀ كشور ایران، تهران، 1343 ش، س 19. 

ملیحه مهدوی

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: