صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / جغرافیا / تغزغز /

فهرست مطالب

تغزغز


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 7 مهر 1398 تاریخچه مقاله

تُغُزْغُز، نام اتحادیـه‌ای از طایفه‌های نه‌گانـۀ قوم اغـوز. تغز (تُقّوز = نه‌) + غز (اُغُوز)، به‌معنای‌ نُه‌ اغوز است (نک‍ ‍: ه‍ د، اغوز؛ کلاوسن، 474). اینان در حدود سدۀ 2ق/ 8م در شمال‌ سرزمین‌ توركوها (گوك‌ تركها) در مغولستان‌ می‌زیستند. اتحادیه‌های‌ دیگری‌ از طایفه‌های‌ اغوز در آن‌ دوران‌ به‌ نام‌ اوچ‌ اغوز (3 اغوز) و آلتی اغوز (6 اغوز) و سكیز اغوز (8‌ اغوز) نیز وجود داشته‌ است‌ (اُرکون‌،I/ 64, 168, 182, III/ 61 ). 
در سنگ‌نبشته‌های تركی از تقوز اغوز چندین‌بار یاد شده است،‌ از جمله‌: در سنگ‌‌نبشتۀ كول‌ تگین، خاقان‌ توركوها، سران‌ و مردم‌ اغوز مورد خطاب‌ قرار گرفته‌اند (همو، I/ 22) و در جای دیگر از بازقاغان‌، سركردۀ آنان‌ به‌ مثابۀ دشمن‌ یاد شده‌ است‌ (همو‌، I/ 34) و نیز وی آنان‌ را قوم‌ خود دانسته‌ است‌ (همو‌، I/ 48).
بیگله‌ خاقان‌ دیگر توركوها از «بیگها و قوم‌ نامی» اغوز یاد كرده‌ (همو‌، I/ 58)، و آنان‌ را قوم‌ خود خوانده‌ است كه‌ به‌ سبب‌ آشفتگی روزگار و نیز‌ حسدورزی‌، با وی دشمن‌ شده‌اند و او 4 بار با آنان‌ جنگیده‌ است‌ (همو، I/ 62) و نیز از مهاجرت‌ آنان‌ به‌ چین‌ و بازگشتنشان‌ سخن‌ رانده‌ است‌ (همو‌، I/ 64). 
تونیوقوق وزیر و كارگزار توركوها نیز در سنگ‌نبشتۀ خود از كوشش‌ تقوز اغوزها به‌ بستن‌ پیمان‌ با چینیان‌ در جنوب‌ و ختاییان‌ در شرق‌، برضد‌ توركوها و لشكركشی خود به‌ سوی آنان،‌ پیش‌ از انعقاد چنان‌ پیمانی سخن‌ گفته‌ است‌ (همو، I/ 102)، و در سنگ‌‌نبشتۀ دیگری منسوب‌ به‌ یكی از امیران‌ توركو، تقوز اغوزها دشمن‌ خوانده‌ شده‌اند (همو، I/ 128).
در سنگ‌نبشتۀ ایهه هوشوتو، كولی‌چور رئیس‌ قبیلۀ تاردوش‌مدعی 7‌ بار جنگ‌ با تقوز اغوزها شده‌ است‌ (همو‌، I/ 138). در سنگ‌‌نبشتۀ شینه‌ اوسون كه‌ منسوب‌ به‌ بیگله‌ خاقان‌ اویغور است‌، از تقوز اغوزان‌ به‌ عنوان‌ قبیله‌ای تابع‌ یاد شده‌، و در همان‌ سنگ‌‌نبشته‌ از دشمنی بیگهای تقوز اغوز سخن‌ رفته‌ است‌ (همو‌، I/ 164, 172).
با‌ آنكه‌ وجود اتحادیه‌ای به‌ نام‌ تقوز اغوز در برابر آنچه‌ گفته شد، محرز است‌، اما در همۀ منابع‌ اسلامی اعم‌ از عربی و فارسی هر جا كه‌ از تغزغز سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌، منظور قوم‌ اویغور بوده‌ است‌ كه‌ در سدۀ 3ق/ 9م‌ توركوها را بركنار كردند و خود قدرت‌ را بر دست‌ گرفتند (نک‍ ‍‌: ه‍ د، اویغور).

مآخذ 

Clauson, G., An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford, 1972; Orkun, H.N., Eski Türk yazıtları, Ankara, 1986. 
مصطفى موسوی‌ 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: