صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / ادبیات فارسی / ثریا، نشریه /

فهرست مطالب

ثریا، نشریه


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 3 آذر 1398 تاریخچه مقاله

ثُرَیّا، نشریۀ سیاسی ـ خبری که در فاصلۀ سالهای 1316- حداقل 1328ق/ 1898-1910م، در 3 دورۀ انتشاراتی در شهرهای قاهره، تهران و کاشان منتشر می‎شد: 

دورۀ اول (قاهره)

استبداد ناصرالدین شاه و امتداد دورۀ آن، سبب شد تا بسیاری از وطن ‎دوستان و آزادی ‎خواهان ایرانی، برای نشر افکار ترقی‎ خواهانۀ خود، جلای وطن کنند و به کار روزنامه ‎نگاری بپردازند. قاهره یکی از شهرهایی بود که نه تنها روشنفکران جهان عرب مانند عبدالرحمان کواکبی و رشید رضا بدان ‎جا جلب شده، و به روزنامه ‎نگاری پرداخته بودند، که برخی از ایرانیان آزادی‎ خواه مانند علی‎ محمد کاشانی شیبانی، مهدی ‎خان تبریزی، ملقب به زعیم ‎الدوله، و عبدالمحمد اصفهانی، «جوّ صاف و شفاف مصر» را «پر از ستاره‎ های درخشان معارف» یافتند و به سبب احساس امنیت از تعقیب یا استرداد بر اثر نبودن رابطۀ دو جانبۀ سیاسی و عمیق میان ایران و مصر، از محیط آزاد آن دیار سود بردند و به نشر روزنامه‎ هایی چون: ثریا، حکمت، چهره‎نما و پرورش پرداختند. این گونه فعالیتهای فرهنگی و مطبوعاتی در قاهره چنان فضای مناسبی پدید آورد که این شهر توانست نقشی مهم در تکوین نهضت مشروطه بر عهده گیرد و به مرکزی برای نشر افکار آزادی ‎خواهانه در میان ایرانیان خارج از وطن مبدل گردد (محیط ، 90؛ پروین، 1/ 322، 2/ 459؛ بالایی و کوییپرس، 35). 
در 1316ق/ 1898م، یعنی 3سال پس از قتل ناصرالدین شاه و در سومین سال حکومت مظفرالدین‎ شاه، دو تن از میهن ‎پرستان ایرانی، یعنی علی‎ محمد شیبانی کاشانی و سیدفرج ‎الله حسینی کاشانی در قاهره تصمیم به انتشار روزنامه ‎ای با مشی‎ آزادی‎ خواهانه گرفتند (پروین، 2/ 402؛ بالایی و کوییپرس، همانجا). علی‎ محمد شیبانی کاشانی دارای پیشینۀ روزنامه ‎نگاری بود و کار خود را با منشی ‎گری روزنامۀ نیمه ‎رسمی اطلاع که در سالهای پایانی سدۀ 13ق/ 19م منتشر می ‎شد، آغاز کرده بود (پروین، 1/ 187) و ضمن همکاری با شخصیتهایی چون شیخ احمد روحی و آقاخان کرمانی در نویسندگی روزنامۀ اختر استانبول، تجارب زیادی اندوخته بود (بالایی و کوییپرس، همانجا؛ آرین ‎پور، 1/ 250؛ کهن، 1/ 101). فرج ‎الله حسینی کاشانی هم که فروغی از وی با صفاتی چون: «همت ایرانی، اطلاعات مصری، سرمایۀ فضل، رأس‎ المالِ دانش و نقد سیاحت» یاد می ‎کند (ص 1132)، به کار روزنامه ‎نگاری مشغول بود. 
شمارۀ نخست ثریا در 14 جمادی الآخر 1316ق/ 30 اکتبر 1898م، در مطبعۀ عثمانیۀ قاهره چاپ و منتشر شد. این نشریه هفتگی بود و روزهای شنبه با چاپ سربی در 16 صفحه طبع، و روزهای یکشنبه توزیع می ‎شد (پروین، 2/ 752؛ براون، 2/ 305؛ صدرهاشمی، 2/ 151؛ صلح ‎جو، 177). در سرمقالۀ شمارۀ نخست نیز آمده بود که برای ایرانیان طالب خدمت به وطن، «به شرط قدرت قلم و قوّت قدم»، خدمتی بهتر از نشر روزنامه وجود ندارد (کهن، 1/ 203؛ صدرهاشمی، 2/ 153). در صفحۀ نخست هر شماره، این عبارت به چشم می ‎خورد: روزنامه دربارۀ سیاست، علوم، فنون، ادبیات، تجارت، صنایع و غیره بحث می ‎کند (همو، 2/ 151؛ صلح‎ جو، همانجا). 
دیری نپایید که ثریا در شمار پرتیراژترین و ارزشمندترین روزنامه ‎های برون مرزی درآمد (پروین، 2/ 764؛ بالایی و کوییپرس، نیز براون، همانجاها)، و گسترۀ انتشار آن، کشورهای هند، چین، ترکیه، روسیۀ ‎تزاری، قفقاز و اروپا را دربرگرفت (صلح‎ جو، 178-179؛ کهن، همانجا). در نظر آزادی‎ خواهانی چون ملک‎ الشعرا بهار (3/ 400)، ثریا در شمار روزنامه ‎های اصلاح‎ طلب بود و دامنۀ تأثیر آن در ایران تا بدان درجه رسید که در سال اول انتشار در شماره‎ های 36 و 37، به سبب ایستادگی در برابر مخالفان تجدد و نوآوری، آنان را به ترک دیار خویش واداشت (نک‍ : براون، 2/ 306). البته نثر شیوا و زیبای علی‎ محمد کاشانی در مقالاتش و اندیشه‎ های بلند و مترقیانۀ وی در این امر نقشی مهم داشت. ‎اندیشه‎ ها و نوشته‎ هایی از این دست، نظیر مقالات آقاخان کرمانی، شیخ احمد روحی و میرزا مهدی‎ خان تبریزی، موجد اندیشۀ مشروطه‎ خواهی در ایران شد (بالایی، 28؛ صلح‎ جو، همانجا؛ بالایی و کوییپرس، 34؛ کسروی، 41). 
سال اول ثریا با انتشار 50 شماره در 8 جمادی ‎الآخر 1317 به پایان رسید. از موارد قابل اشاره در این سال باید به «مجادلۀ قلمی» میان ثریا و تربیت دربارۀ تقویم حاج نجم‎ الدوله اشاره کرد که تأسف بسیاری از روشنفکران آن دوره مانند ادیب ‎الممالک و مهدی خان تبریزی را برانگیخت (نک‍ : قاسمی، 1/ 104؛ صدرهاشمی، 2/ 153؛ پروین، 2/ 430؛ براون، همانجا). سال دوم در 16 جمادی ‎الآخر همین سال با انتشار شمارۀ 51 و با افزایش صفحات روزنامه از 16 به 20، آغاز شد (صدرهاشمی، همانجا). انتشار این نشریه تا شمارۀ 23 به همین ترتیب ادامه یافت، اما از شمارۀ 24، سید فرج ‎الله کاشانی به عنوان «نگارنده» و «صاحب امتیاز» روزنامه معرفی شد و در شمارۀ 27 (20 محرم 1318)، علی ‎محمد کاشانی با درج نامه‎ای در صفحۀ 9 و 10، پایان همکاری خود را با ثریا اعلام داشت (پروین، 2/ 460؛ صدرهاشمی، 2/ 154-155؛ کهن، همانجا) و 20 روز بعد بر اثر اصرار میهن ‎پرستان ایرانی در داخل و خارج از کشور، روزنامۀ پرورش را بنیاد نهاد و در سرمقالۀ نخست خود، تنها به ناملایماتی اشاره کرد که سبب این کناره ‎گیری شده بود (پروین، 2/ 460-461؛ صدرهاشمی، 2/ 57). این امر بعدها سبب مناقشات و مشاجرات قلمی میان علی محمد کاشانی و فرج ‎الله‎ کاشانی در ثریا و پرورش گردید (همو، 2/ 154-155)، تا بدان ‎جا که علی محمد کاشانی علت جدایی خود را، به‎ کارگیری مبلّغی بهایی به نام ابوالفضل گلپایگانی از سوی فرج الله کاشانی به عنوان مشاور ثریا، عنوان کرد (پروین، 2/ 460)؛ اما به گفتۀ رابینو (ص 110) مردم معتقد بودند که ثریا وسیلۀ تبلیغ افکار محمدعلی کاشانی شده بود. دو سال پس از این ماجرا و پس از توقیف پرورش، علی محمد کاشانی که به سل مبتلا شده بود، در 1320ق/ 1902م در قاهره درگذشت (کهن، 1/ 205). 
بسیاری بر این باورند که پس از جدایی علی محمد کاشانی، نشریۀ ثریا رونق و اعتبار خود را از دست داد (صدرهاشمی، 2/ 155؛ براون، 2/ 305-306). پس از این ماجرا، سید فرج ‎الله تنها 16 شماره از ثریا را در قاهره منتشر کرد و آخرین شمارۀ موجود از ثریا (شم‍ 42) به تاریخ 10 رجب 1318 است که در کتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‎ شود (پروین، 2/ 402، 460). 

دورۀ دوم (تهران)

انتشار دورۀ دوم ثریا از روز پنجشنبه 24 محرم 1321ق/ 23 آوریل 1903م به طور هفتگی و با مدیریت سید فرج ‎الله کاشانی در تهران آغاز شد (همو، 2/ 402؛ براون، 2/ 308). فروغی تولد این روزنامه را با مسرت تبریک گفت و ضمن تمجید فراوان از مدیر آن، آرزو کرد که ایرانیان ترقی ‎خواه، قدر و قیمت این نشریه را بدانند (ص 1131-1132). اما ظاهراً این بار ثریا با بخت و اقبال پیشین خود روبه‎رو نشد و روزنامه ‎خوانان، آن را چون سابق، روزنامه ‎ای ترقی ‎خواه و آزادی‎ طلب به شمار نیاوردند و روی خوش بدان نشان ندادند (پروین، همانجا). کسروی از مخالفان سرسخت ثریا بود و در بیان نظر خود دربارۀ برخی از نشریات آن روزگار آشکارا به نکوهش این نشریه می ‎پردازد و آن را روزنامه‎ ای پست، و مدیر آن را از هواداران اتابک برمی ‎شمرد و کشاکش قلمی آن را با حبل ‎المتین ناپسند می ‎داند (ص 41، 42). انتشار ثریا در تهران دیری نپایید. به نوشتۀ صدرهاشمی نشر ثریا تا حدود انقلاب مشروطیت ادامه یافته است (همانجا). پروین بر اساس اطلاعات صدرهاشمی که مبتنی بر مشاهدات او ست، آخرین شمارۀ این نشریه را در 16 ذیحجۀ 1323 یاد کرده است (همانجا). 

دورۀ سوم (کاشان)

4 سال پس از توقف ثریا در تهران، مطبعه‎ ای با نام «ثریا» در کاشان به همت رئیس بلدیه (= شهرداری) و اعضای انجمن بلدیه راه‎ اندازی شد. سید فرج ‎الله کاشانی به کاشان دعوت گردید و انتشار ثریا را در آن شهر ادامه داد و اولین شمار‌ۀ آن را در 25 ذیقعدۀ 1327 به عنوان نخستین روزنامۀ کاشان منتشر ساخت (صدر هاشمی، 2/ 155-157؛ پروین، همانجا؛ قاسمی، 2/ 467). ثریا در انتشار اخیر خود هر هفته دو شماره و هر شماره 4 صفحه داشت و شامل اخبار کاشان، اخبار انجمن ولایتی و آگهیهای مختلف بود (صدرهاشمی، 2/ 156-158؛ قاسمی، همانجا). پس از مدتی سیدفرج ‎الله به عنوان مدیر مسئول، و فخرالواعظین به عنوان دبیر روزنامه مطرح شدند (صدرهاشمی، 2/ 156). از آخرین شمارۀ این نشریه اطلاع دقیقی در دست نیست، ولی صدرهاشمی شماره‎ هایی مربوط به سال 1328ق را دیده است (2/ 158). 

مآخذ

آرین‎ پور، یحیى، از صبا تا نیما، تهران، 1372ش؛ بالایی، ک.، پیدایش رمان فارسی، ترجمۀ مهوش قدیمی و نسرین خطاط، تهران، 1377ش؛ همو و م. کوییپرس، سرچشمه ‎های داستان کوتاه فارسی، ترجمۀ احمد کریمی حکاک، تهران، 1366ش؛ براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ترجمۀ محمدعباسی، تهران، 1335ش؛ بهار، محمدتقی، سبک‎ شناسی، تهران، 1355ش؛ پروین، ناصرالدین، تاریخ روزنامه‎نگاری ایرانیان و دیگر پارسی ‎نویسان، تهران، 1377- 1378ش؛ رابینو، ی. ل.، روزنامه‎ های ایران، ترجمۀ جعفر خمامی ‎زاده، تهران، 1380ش؛ صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، 1364ش؛ صلح ‎جو، جهانگیر، تاریخ مطبوعات در ایران و جهان، تهران، 1348ش؛ فروغی، محمدحسین، «مسرت و تبریک»، تربیت، تهران، 1321ق، شم‍ 277؛ قاسمی، فرید، تاریخ روزنامه ‎نگاری ایران، تهران، 1379ش؛ کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، 1321ش؛ کهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، 1360ش؛ محیط طباطبایی، محمد، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، 1366ش. 

علی میرانصاری

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: