صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / ادیان و عرفان / جندی /

فهرست مطالب

جندی


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : جمعه 3 آبان 1398 تاریخچه مقاله

جَنَدی، ابوعبدالله بهاء الدین محمدبن یوسف (د ح 732ق / 1332م)، فقیه شافعی و تاریخ نگار یمنی. وی در تاریخی‌که اینک روشن نیست، در جَنَد، مهم‌ترین شهر یمن پس از صنعا، درسده‌های پیشین (مقحفی، 359؛ نیز نک‍ : یاقوت، 2 / 127)، به دنیا آمد (جندی، 1 / 421؛ نیز نک‍ : حوالی، تعلیقات بر قرة‌العیون، 23). نسبت سِکسکی و کِنِدیِ وی نشان می‌دهد‌که از تیرۀ سکاسک، در قبیلۀ یمانی کنده بوده است (همو، مقدمه بر السلوک، 1 / 49-50).
پدر وی از عالمان روزگار بود (جندی، همانجا) و جندی نخستین آموزشهای خود را از او فراگرفت؛ سپس در شهرهای تعز و زَبید نزد استادان دیگری دانش اندوخت (حوالی، همانجا؛ اکوع، 36-37). جندی شماری از شیوخ خود را نام برده است (نک‍ : 1 / 356، 402،2 / 61، جم‍‌ ). دورۀ زندگانی او با فرمانروایی بنی‌رسول بر یمن هم‌زمان بود که به سبب عنایت ویژۀ آنان به عالمان و اندیشمندان از دوره‌های شکوفایی فرهنگ در یمن به شمار می‌رود (حوالی، همان، 1 / 35-42). مقام علمی و اشتهار جندی به پاکدامنی و راست کرداری موجب شد تا منصب قضا در شهر موزَع به وی واگذار شود (نک‍ : جندی، 2 / 390؛ نیز اکوع، 36). همچنین ‌مدتی نیز منصب «حسبه» را در شهرهای‌ عدن و ‌زبید برعهده داشت (جندی، 2 / 149، 426؛ اکوع، 36، 37). با این‌همه، او وظیفۀ تدریس را از دست نمی‌نهاد (نک‍ : جندی، 1 / 394، 2 / 438؛ اکوع، 37). گرچه به درگذشت وی در 732ق تصریح شده است، اما از آنجا که برخی مؤلفان قدیم و جدید به واپسین تاریخ مذکور در کتاب او نظر داشته‌اند، از تاریخ 730ق نیز یاد کرده‌اند که درست به نظر نمی‌رسد (اکوع، همانجا؛ حوالی، همان، 2 / 24؛ نیز نک‍ : 7 / 151).
آنچه بیشتر مایۀ شهرت جندی شده، کتاب او با عنوان السلوک فی طبقات العلماء و الملوک است که در موضوع تاریخ عالمان و فرمانروایان یمن از صدر اسلام تا روزگار مؤلف نگاشته شده است. جندی کتاب خود را به شیوۀ «طبقات» نوشته، و گر چه در آن به مناسبت، از رویدادها و شخصیتهای سیاسی یاد کرده است، اما شرح احوال فقها و محدثان بر سراسر کتاب غلبه دارد. السلوک با مقدمه‌ای در باب فضیلت دانش‌اندوزی و ارزش تاریخ آغاز می‌شود و پس از شرح مختصری از سیرۀ نبوی (ص) و تنی چند از اصحاب، به شرح زندگی کارگزاران یمنی از عهد پیامبر‌(ص) و خلفای نخستین و دولتهای بنی‌امیه و بنی‌عباس تا روزگار مؤلف می‌پردازد. جندی در آغاز کتاب تصریح کرده که اخبار متقدمان را از 3 کتاب اصلی در تاریخ یمن: نخست کتاب طبقات علماء الیمن از ابن سمره (ه‍ م)؛ دیگر کتاب تاریخ صنعاء از ابوالعباس احمدبن عبدالله رازی (د ح 464ق / 1072م) و کتاب تاریخ صنعاء از ابن جریر صنعانی (د ح 445ق / 1053م) برگرفته است (1 / 67).
یکی از ویژگیهای السلوک، آمیختگی شرح احوال عالمان و فرمانروایان با رویدادهای تاریخی است، به گونه‌ای که به گفتۀ مؤلف، کتاب او یاد کردی از پیشوایان هر دو جهان است (1 / 62). بخش اعظم السلوک، در واقع شرح احوال و آثار علمای سده‌های 6 و 7 ق و سالهای آغاز سدۀ 8ق است. روش مؤلف این است که شرح احوال علما را بر حسب منطقۀ جغرافیایی آنان ارائه می‌کند و اطلاعاتی که به طور مختصر از هر منطقۀ یمن به دست می‌دهد، مانند نام دقیق و موقعیت جغرافیایی و جز آن، برای شناسایی جغرافیای یمن در آن عهد، اهمیت خاص دارد (مثلاً نک‍ : 1 / 218، 242، 245، 293). جندی کوشش داشته است تا حتى شرح احوال علمای دور افتاده‌ترین نقطۀ یمن را نیز از قلم نیندازد و بدیـن منظور از منابع شفـاهی نیز استفاده کرده است (مثلاً نک‍ : 1 / 412، 2 / 155، 387). وی به ویژه به ثبت دقیق تاریخ تولد و درگذشت و مدفن علما توجه داشته است. جندی گاه در لابه‌لای مطالب اشاره‌هایی بـه احوال خویش می‌کنـد (مثـلاً نک‍ : 1 / 291، 394، 449).
جندی طبقات علمای یمن را تا 734ق / 1334م به تفصیل آورده، و در پایان این بخش می‌گوید که در تکمیل کتاب به ذکر حوادث سیاسی از آغاز سدۀ 4 تا 714ق به اختصار خواهد پرداخت (2 / 476). با توجه به ذکر سنواتی که مؤلف بـه آنـهـا تـصریـح کـرده اسـت (مـثـلاً نک‍ : 1 / 268، 359، جم‍ ( چنین به نظر می‌رسد که وی تألیف کتاب را پس از 720ق آغاز کرده و تا 730ق (2 / 295، 616) همچنان بدان می‌افزوده است.
با توجه به اهمیت السلوک، این کتاب مأخذ شماری از آثار تاریخی و رجالی سده‌های بعد، از جمله: خزرجی (نک‍ : 1 / 46، 54، جم‍‌ )، ابن‌حجر (نک‍ : الاصابة، 2 / 441؛ تهذیب ... ، 3 / 373؛ لسان ... ، 4 / 477) و ابن تغری بردی (7 / 402)، بوده است.
ابن اهدل مورخ یمنی سدۀ 9ق، کتاب السلوک‌ را مختصر کرد و خود مطالبی بـر آن افزود (سخاوی، 3 / 147؛ برای تفصیل، نک‍ : ه‍ د، ابن‌اهدل). منتخبی از السلوک جندی و آثار ابن‌اهدل و ابن‌مجاور، به پیوست تاریخ ثغر عدن، از ابن‌ابی مخرمه، به کوشش اُسکار لوفگرِن در 1936م در لیدن به چاپ رسیده است، اما متن کامل السلوک همراه مقدمه و تعلیقات در دو جلد، به کوشش محمدبن علی اکوع حوالی، در سالهای 1414ق / 1993م و 1416ق / 1995م در صنعا منتشر شده است.

مآخذ

ابن تغری بردی، یوسف، المنهل الصافی، به کوشش محمدامین، قاهره، 1984م؛ ابن‌حجر، احمد، الاصابة، بیروت، 1415ق / 1995م؛ همو، تهذیب التهذیب، بیروت، 1404ق / 1984م؛ همو، لسان المیزان، بیروت، 1390ق / 1971م؛ اکوع، اسماعیل، المدارس الاسلامیة فی الیمن، بیروت / صنعا، 1406ق / 1980م؛ جندی، محمد، السلوک فی طبقات العلماء و الملوک، به کوشش محمدبن علی اکوع حوالی، صنعا، 1414-1416ق / 1993-1995م؛ حوالی، محمد، تعلیقات بر قرة‌العیون ابوضیاء شیبانی زبیدی، 1409ق / 1988م؛ همو، مقدمه بر السلوک (نک‍ : هم‍ ، جندی)؛ خزرجی، علی، العقود اللؤلؤیه، صنعا / بیروت،1403ق / 1938م؛ زرکلی، اعلام؛ سخاوی، الضوء اللامع، قاهره، 1352ق؛ مقحفی، ابراهیم، معجم البلدان و القبائل الیمنیة، صنعا / بیروت، 1422ق / 200ق؛ یاقوت، بلدان.

محمد سیدی

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: