صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / تاریخ / جمعیت علمیۀ اسلامیه /

فهرست مطالب

جمعیت علمیۀ اسلامیه


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : دوشنبه 6 آبان 1398 تاریخچه مقاله

جَمْعیَّتِ عِلْمیّۀ اِسْلامیّه، جمعیتی که بعد از اعلان مشروطیت دوم در عثمانی (1326ق / 1908م) تشکیل شد و به فعالیت در زمینه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پرداخت.
ساختار تشکیلاتی جمعیت، اهداف، شیوۀ فعالیت، وظایف اعضا و مطالب دیگر در نظام‌نامۀ جمعیت شامل 86 ماده مندرج است. این نظام‌نامه به شکل جزوۀ جداگانه‌ای در 1326ق در استانبـول، نیز در هفته‌نامۀ بیان‌الحـق (نک‍ : «دائرة المعارف ... »، VII / 332) ــ ناشر افکار جمعیت ــ و برخی مطبوعات آن زمان انتشار یافته است (جمعیت ... ، 1؛ «دائرة المعارف»، همانجا).
سازمان تشکیلاتی جمعیت شامل 3 بخش بود: مجمع یا مرکز عمومی (کمیتۀ مرکزی)، مراکز علمیه و انجمنها (جمعیت، 4-7 بب‍ ‌). اهداف جمعیت که در نخستین مادۀ نظام‌نامه (همان، 3) مندرج است، مشتمل بود بر رعایت اصول قانون اساسی براساس مشورت در امور دولت، جانب‌داری و حمایت از امور مذهبی در درون حکومت، بقا و استمرار خلافت و حقوق اساسی مشروع آن با رعایت موازین شرعی در داد و ستد، حفظ و توسعۀ تربیت و آموزش اسلامی، بیان اصول و موازین شرعی برای عموم به زبان ساده، آموزش دینی در تمام مقاطع تحصیلی، تأمین نیازهای مدارس دینی در استانبول و سایر نقاط امپراتوری، مناظرۀ علمی با مخالفان مذهبی و اثبات حقیقت و چند هدف دیگر. از جملۀ شرایط پذیرش اعضا (همان، 14 -15) تعهد و التزام به رعایت موازین شرعی و اجرای مراسم مختلف بود (همان، 15، برای متن سوگندنامه، نک‍ : 24). این جمعیت به ائتلاف با جمعیت (حزب) اتحاد و ترقی که حکومت را در دست داشت، متمایل بود (همان، 4- 5).
 جمعیت اسلامیه در شرایط سیاسی ـ اجتماعی مشروطیتِ دوم، حرکتی ضد استبدادی آغاز کرد و با شیوه‌ها و راههای گوناگون به دخالت در تمامی امور عثمانی برخاست؛ چنان‌که در جریان شورش نظامیـان بر ضد دولت وقـت (نک‍ : ه‍ د، اتحاد محمـدی) ــ کـه در تـاریخ عثمـانی بـه واقعـۀ 31 مـارس شهرت دارد ــ هنگامی که آنان با شعار «ما شریعت می‌خواهیم» از قرارگاههای خود خارج شدند و شهر را به آشوب کشیدند، جمعیت برضد آنان موضع‌گیری کرد و با انتشار چندین بیانیه مخالفت خود را اعلان، و شورشیان را به آرامش دعوت نمود (قزل توپراق، npn.: بیانیۀ شم‍ 1؛ برای آگاهی از رویداد 31 مارس، نک‍ : همانجا؛ نیز کارال، IX / 85-86؛ بدوی کوران،276 ff.؛ آقشین، 29). جمعیت در این بیانیه‌ها اعضای مجلس مبعـوثان را ــ که استعفا داده، و یا گریخته بودند ــ به بازگشت و بازپس‌گیری استعفا و مقاومت در برابر استبداد تشویق می‌کرد (قزل توپراق، npn.). بیانیه‌های دیگر جمعیت در این زمان مشتمل بر درخواست اصلاح مدارس اسلامی، مجازات خاطیان و سردمداران شورش براساس قوانین شرع اسلام، اجرای امور عام‌المنفعه، توصیه به پادشاه برای رعایت قانون اساسی، عدم انحلال مجلس و جلوگیری از استبداد بود (همو، npn.).
جمعیت اسلامیه اگرچه از سوی دولت وقت یعنی حزب اتحاد و ترقی حمایت می‌شد، اما چون به انتقاد از برخی اقدامات دولت برخاست، به تدریج روابط دو گروه سرد شد. رهبران اتحاد و ترقی که انتقادات را به زیان حزب می‌دانستند، فعالیت جمعیت اسلامیه را محدود ساختند، اما جمعیت که اجرای «امر به معروف و نهی از منکر» را وظیفۀ اصلـی خود مـی‌دانست (نک‍ : جمعیت، 2)، اعلان کرد که از انتقاد و امر به معروف باز نخواهد ایستاد («دائرةالمعارف»، VII / 332). جمعیت برای جلب اعتماد و رضایت سربازان که به قرارگاههای خود بازگشته بودند، هیئتهایی به پادگانها و مراکز استقرار نیروهای نظامی گسیل داشت و برای ارشاد طلاب و دانش‌آموزان، دستورالعملهایی خطاب به مفتیها و وعاظ صادر کرد (همانجا).
اصلاح نظام آموزشی هم یکی از اهداف اصلی جمعیت بود. آنان با نظرخواهی از مدرسان و طلاب و تأسیس شوراهای تخصصی، توانستند نظام آموزشی پیشرفته‌ای نسبت به زمان ایجاد کنند؛ حتى برای شناساندن برنامۀ جدید آموزشی جلسات توجیهی ترتیب دادند و سرانجام موفق شدند نظام‌نامۀ مدارس علمیه را از تصویب پادشاه نیز بگذرانند. آنان همچنین در زمینۀ آموزش بانوان و به‌ویژه آموزش مسائل دینی با شیوه‌های جدید، اقدامات بسیار سودمندی انجام دادند («دائرة المعارف»، همانجا).
جمعیت اسلامیه با طرح و تعریف عناوین و مفاهیم اجتماعی ـ اقتصادی جدیدی که تا آن زمان سابقه نداشت، مانند دولت، ملت، آموزش، بیمه، مجلس و اختیارات و وظایف آن، وظایف و اختیارات خلیفه، جایگاه شیخ‌الاسلام و نظام حکومتی، اصول قانون‌گذاری و نظایر آن، در میان مردم اعتبار زیادی به دست آورد (همانجا)؛ اما به دلیل اختلافات درون گروهی بیش از 4 سال دوام نیاورد و سرانجام منحل شد (همانجا).

مآخذ

جمعیت علمیۀ اسلامیه نظام‌نامه‌سی، استانبول، 1336ق؛ نیز:

Akṣin, S., «Siyasal tarih», Türkiye tarihi, Istanbul, 2008, vol. IV; Bedevi Kurân, A., İnkilāp tarihimize ve Jön Türkler, Istanbul, 1945; Karal, E.Z., Osmanlı tarihi, Ankara, 1999; Kızıltoprak, K., «31 Mart ayaklonması’nda ulemanın karṣı çabası olarak Cemiyet-ı İlmiye-ı İslâmiye’nin beyannameleri, köprü, www. koprodergisi.com / index. asp? Bolum=Eski Sayilar & Gost ... , 2002, no. LXXVIII; Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, 1993.

علی‌اکبر دیانت

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: