صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / علوم / ابن بطریق، ابوزکريا /

فهرست مطالب

ابن بطریق، ابوزکريا


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 18 خرداد 1399 تاریخچه مقاله

اِبْنِ بِطْريق‌، ابوزكريا يحيی‌ (يا يوحنا) بن‌ بطريق‌، مترجم‌ مشهور سدۀ 3 ق‌/ 9 م‌. پدرش‌ بطريق‌ در روزگار منصور خليفۀ عباسی‌ می‌زيست‌ و به‌ دستور او كتابهای‌ بسياری‌ را به‌ عربی‌ ترجمه‌ كرد (ابن‌ ابی‌ اصيبعه‌، 2/ 174). ابن‌ بطريق‌ از موالی‌ مأمون‌ (ابن‌ جلجل‌، 67) و از نزديكان‌ حسن‌ بن‌ سهل‌ و در شمار كسانی‌ بود كه‌ مأمون‌ به‌ روم‌ فرستاد تا از كتابخانه‌ها و آثار علمی‌ آنجا چيزهايی‌ برگزيده‌ با خود بياورند (ابن‌ نديم‌، 304). ابن‌ جلجل‌ (همانجا) به‌ نقل‌ از ابن‌ بطريق‌ شرح‌ می‌دهد كه‌ چگونه‌ وی‌ در يونان‌ برای‌ يافتن‌ كتاب‌ به‌ كوشش‌ پرداخت‌. او مخصوصاً داستان‌ جست‌ و جوی‌ نسخۀ كتاب‌ سرالاسرار يا السياسة فی‌ تدبير الرياسة و به‌ دست‌ آوردن‌ آن‌ را نزد راهبی‌ در يك‌ معبد به‌ تفصيل‌ بيان‌ می‌كند. ابن‌ بطريق‌ در ترجمه‌ درستكار بود و معانی‌ را نيكو بيان‌ می‌كرد، اما تلفظ عربی‌ او صحيح‌ نبود (همانجا). ابن‌ ابی‌ اصيبعه‌ (همانجا) می‌نويسد كه‌ ابن‌ بطريق‌ زبان‌ رومی‌ آن‌ زمان‌ را كه‌ با حروف‌ به‌ هم‌ پيوسته‌ نوشته‌ می‌شد می‌دانست‌، اما به‌ زبانهای‌ عربی‌ و يونانی‌ تسلط نداشت‌، به‌ همين‌ سبب‌ معلوم‌ نيست‌ اينكه‌ گفته‌اند او بسياری‌ از كتب‌ پيشينيان‌ را ترجمه‌ كرد (ابن‌ جلجل‌، همانجا)، آيا مستقيماً از يونانی‌ به‌ ترجمه‌ پرداخت‌ يا برگردان‌ رومی‌ آن‌ آثار را مبنا قرار داد (قس‌: سارتن‌، 1/ 647). شيخ‌ بهايی‌ از قول‌ صفدی‌ در كشكول‌ (ص‌ 208) يادآوری‌ كرده‌ كه‌ روش‌ ابن‌ بطريق‌ در ترجمه‌ تحت‌ اللفظ و كلمه‌ به‌ كلمه‌ بوده‌ است‌. 
ابن‌ بطريق‌ ظاهراً غير از ترجمه‌، تأليفاتی‌ هم‌ داشته‌ است‌. ابن‌ نديم‌ (ص‌ 379) دو كتاب‌ به‌ نامهای‌ السمومات‌ و اجناس‌ الحشرات‌ به‌ او نسبت‌ داده‌ است‌. كتابها و مقالاتی‌ كه‌ ابن‌بطريق‌ ترجمه‌ كرده‌ و نامهای‌ آنها به‌ ما رسيده‌ عبارت‌ است‌: از كتاب‌ طيماؤس‌ افلاطون‌؛ السياسة فی‌ تدبير الرياسة؛ السماء و العالم‌؛ الحيوان‌ كه‌ اين‌ هر سه از ارسطو است‌؛ البرسام‌ اسكندروس‌ (ابن‌ نديم‌، 306-307، 311، 312، 352)؛ البئور بقراط (GAS, III/ 39)؛ مقالۀ ترياق‌ جالينوس‌ (ابن‌نديم‌، 349). نيز ترجمه‌ای‌ از اثر نجمومی‌ بطلميوس‌ به‌ نام‌ الروابيع‌ (اوليری‌، 247) و ترجمۀ كتابهايی‌ چون‌ الجبال‌ و احداث‌ جوّ را به‌ او نسبت‌ داده‌اند (سارتن‌، 1/ 647). از اين‌ ميان‌ آثار ذيل‌ موجود است‌: 
1. السياسة فی‌ تدبير الرياسة، يا سرالاسرار لتأسيس‌ السياسة و ترتيب‌ احوال‌ الرياسة، يا مقالات‌ العشر، اين‌ رساله‌ به‌ كوشش‌ عبدالرحمن‌ بدوی‌ در كتاب‌ الاصول‌ اليونانية للنظريات‌ السياسية فی‌ الاسلام‌ به‌ سال‌ 1954 م‌ در قاهره‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (منجد، 1/ 41) و نسخه‌های‌ خطی‌ آن‌ در كتابخانه‌های‌ برلين‌ ( آلوارت‌، V/ 105-107). مونيخ‌ (اومر، 285)، ملی‌ پاريس‌ (دوسلان‌، 424-423 )؛ ملی‌ تونس‌، منچستر، وين‌ و واتيكان‌ نگهداری‌ می‌شود (جامعه‌، 18(1)/ 63). اين‌ كتاب‌ در ده‌ مقاله‌ تأليف‌ شده‌ است‌ و مقالات‌ آن‌ به‌ ترتيب‌: فی‌ اصناف‌ الملوك‌، فی‌ حال‌ الملك‌ وهيئته‌، فی‌ صورة العدل‌ للرعية، فی‌ وزرائه‌، فی‌ كتاب‌ سجلاته‌، فی‌ سفرائه‌ و رسله‌، فی‌ الناظرين‌ علی‌ رعينه‌ و المتصرفين‌، فی‌ سياسة قواده‌، فی‌ سياسة الحروب‌، و فی‌ علوم‌ خاصية من‌علم‌الطلسمات‌ و اسرارالنجوم‌ (اومر، 286-285؛ دوسلان‌، همانجا). جورج‌ سارتون‌ می‌نويسد: 
«هر چند اصل‌ اين‌ اثر مبتنی‌ بر مآخذ يونانی‌ است‌، ولی‌ خود آن‌ يونانی‌ نيست‌، بلكه‌ عربی‌ يا سريانی‌ است‌. يعنی‌ متنی‌ كه‌ به‌ عنوان‌ ترجمه‌ از زبان‌ يونانی‌ ارائه‌ شده‌، بيشتر احتمال‌ دارد كه‌ يك‌ اثر تأليف‌ شده‌، يا تحريری‌ از يك‌ تأليف‌ قديم‌تر» باشد (1/ 648). 
2. البثور لابقراط، يا كتاب‌ البثور فی‌ قضايا البقراطية الدالة علی‌ الموت‌، يا علامات‌ القضايا كه‌ نسخه‌های‌ متعددی‌ از آن‌ در كتابخانه‌های‌ ايران‌ و جهان‌ موجود است‌ (GAS, III/ 39-40). نام‌ اين‌ اثر در نسخه‌های‌ مختلف‌، به‌ صورتهای‌ متفاوت‌ ياد شده‌ و محتمل‌ است‌ كتاب‌ علامات‌ الموت‌ كه‌ به‌ نامهای‌ ديگری‌ نيز خوانده‌ شده‌ و در كتابخانه‌ها موجود است‌ (شورا، 19/ 243؛ GAS, III/ 39-40). همان‌ كتاب‌ البئور باشد. البئور رسالۀ بسيار مختصری‌ است‌ در علايم‌ مرگ‌ كه‌ در آن‌ به‌ 25 علامت‌ اشاره‌ شده‌ و گفته‌اند كه‌ آن‌ را در گور بقراط يافته‌اند (كوپريلی‌، 2/ 312). 
3. السموم‌، كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در اياصوفيا موجود است (GAS, III/ 225). 

مآخذ

ابن‌ ابی‌ اصيبعه‌، احمد بن قاسم، عيون‌ الانباء، بيروت‌، 1377 ق‌/ 1957 م‌؛ ابن‌ جلجل‌، سليمان‌ بن حسان، طبقات‌ الاطباء و الحكماء، به‌ كوشش‌ فؤاد سيد، قاهره‌، 1955 م‌؛ ابن‌ نديم‌، الفهرست‌؛ اوليری‌، دليسی‌، انتقال‌ علوم‌ يونانی‌ به‌ عالم‌ اسلامی‌، ترجمۀ احمد آرام‌، تهران‌، 1342 ش‌؛ جامعه‌، خطی‌؛ سارتن‌، جورج‌، مقدمه‌ بر تاريخ‌ علم‌، ترجمۀ غلامحسين‌ صدری‌ افشار، تهران‌، 1353 ش‌؛ شورا، خطی‌؛ شيخ‌ بهائی‌، محمد بن حسین، كشكول‌، تهران‌، 1321 ق‌؛ كوپريلی‌، خطی‌؛ منجد، صلاح‌الدين‌، معجم‌ المخطوطات‌ المطبوعة، بيروت‌، 1978 م‌؛ نيز: 

Ahlwardt; Aumer, Joseph, Die arabischen Handschriften der K. Hof-und Staatsbibliothek in Muenchen, Muenchen, 1866; De Slane, Baron, Catalogue des manucrits arabes, paris, 1883-1895; GAS. 
عباس‌ سالاری‌
 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: