صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / علوم / ابن اثردی /

فهرست مطالب

ابن اثردی


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : شنبه 7 تیر 1399 تاریخچه مقاله

اِبْنِ اَثْرَدی، شهرت خاندانی از پزشكان سدۀ 5 و 6ق / 11 و 12 م. تلفظ جزء دوم این نام به طور قطع معلوم نیست و به صورتهای اَثُرْدی، اَثْرَدی و اَثَرْدی آمده است (صفدی، 15 / 247، ضبط از مصحح؛ اولمن، GAL, S, 885; 225). از 5 تن از این خاندان آگاهیهای مختصری در دست است. موطن و محل فعالیت ایشان، آنگونه كه از منابع موجود برمی‌آید، شهر بغداد بوده است و برخی آنان را از مسیحیان بغداد دانسته‌اند (بستانی، 2 / 323). از زمان حیات و فعالیتهای علمی افراد این خاندان اطلاعات دقیق در دست نیست، بلكه باتوجه به شواهد و قراین، تنها می‌توان حدود سالهای زندگی هر یك از 5 تن افراد زیر را تخمین زد.
1. ابوالغنائم هبةالله بن علی بن حسین بن اثردی، نخستین فرد مشهور این خاندان است كه به گفتۀ ابن ابی‌اصیبعه (1 / 297) در حكمت و فلسفه قوی دست و در علم پزشكی و معالجۀ بیماران از شهرتی نیكو برخوردار بوده است. ابن ابی‌اصیبعه (1 / 240) به نقل از كتاب الشامل فی الطب، ابن‌اثردی را از شاگردان ابوالفرج‌بن‌طیب (د 430ق /  1039م) معرفی كرده است. بنابراین وی می‌بایست تقریباً معاصر ابن بطلان (د 458ق / 1066م) شاگرد دیگر ابوالفرج بن طیب بوده باشد. هبةالله بن اثردی، اثری به عنوان مقالة فی ان اللّذة فی النّوم فی ای وقت توجد منه برای ابونصر یحیی بن جریر تكریتی تألیف كرد (همو، 1 / 297) كه اگر این ابونصر در 472ق /  1079م زنده بوده باشد (همو، 1 / 243)، حدود تقریبی حیات هبةالله نیز مشخص می‌شود. وی تعلیقه‌هایی طبّی و فلسفی نیز نوشته بود كه اكنون در دست نیست .
2. ابوالحسن علی بن هبةالله (معروف به «ابن البردی»؟: حاجی خلیفه، 1 / 756؛ نیز «ارشید پاكی»؟: GAL, S, I / 885). وی نیز از پزشكان فاضل و مشهور بغداد بود كه هم در طب نظری و علمی و هم در تصنیف چیره‌دست بود (ابن ابی اصیبعة، 1 / 297). در كتاب تتمّة صوان الحكمة بیهقی (صص 129-130) از پزشكی با عنوان «حكیم جلیل ابوالحسن الاثردی» [قس: ترجمۀ فارسی آن، ص 77: الایزدی]، طبیب سلطان مسعود بن محمد بن ملكشاه سلجوقی (حك‍ 527-547ق / 1133-1152م) فرمانروای عراق و كردستان (نك‍ : زامباور، 334)، یاد شده كه بر فلسفه نیز احاطۀ كامل داشته است، اما برای یكی شمردن آن دو، دلیلی در دست نیست. به ویژه با ملاحظۀ اینكه اگر وفات پدر ابوالحسن علی، یعنی هبةالله بن اثردی تقریباً در حوالی 472ق بوده باشد، بعید می‌نماید كه خود وی در بین سالهای 527ق تا 547ق طبیب مسعود سلجوقی بوده باشد، خاصه كه نه ابن ابی اصیبعه (همانجا) و نه صفدی (22 / 282) هیچ یك به این مطلب اشاره‌ای نكرده‌اند. از علی بن هبةالله اثری با عنوان: شرح (یا شرح مسائل) كتاب دعوة الاطباء به جای مانده كه آن را برای ابوالعلاء محفوظ بن مسیحی متطبّب در 507ق نوشته است (ابن ابی اصیبعه، 1 / 297- 298؛ اولمن، 224-225). در فهرست ازهریه (6 / 114) كتابی با عنوان رسالة ابن هبةالله (نامی دیگر برای همان اثر) آمده است كه به نوشتۀ نویسندۀ فهرست، مؤلف آن، یعنی علی بن هبةالله، طبیب المقتدی خلیفۀ عباسی (467-487ق / 1075-1094م) بوده و در 494ق / 1101م وفات یافته است. پیداست كه نویسندۀ فهرست او را با ابوالحسن سعید بن هبةالله (ه‍ م)، پزشك مشهور و صاحب كتاب المغنی، خلط كرده است (قس: عیسی بك، 195-196، كه او نیز مرتكب همین اشتباه شده است)، زیرا مطابق گزارش حاجی خلیفه (همانجا؛ نیز بغدادی، 1 / 695) علی بن هبةالله در 507ق / 1113م از نوشتن شرح كتاب دعوة الاطباء خود فراغت حاصل كرده است. از این كتاب كه به صورت سؤال و جواب و در شرح دعوة الاطباء ابن بطلان نوشته شده، نسخه‌های چندی در دست است (نك‍ ‍: پرچ، III / 455، شم‍ 1909؛ نیز GAL, S، همانجا). همچنین به علی بن هبةالله، تعالیق علی كتاب المنهاج نیز نسبت داده شده است (ابن ابی اصیبعة، 1 / 276).
3. ابوالغنائم سعید (بن علی: صفدی، 15 / 247) بن هبةالله، كه طبق گزارش ابن ابی اصیبعه (1 /  298)، پسر ابوالغنائم هبةالله و طبق خبر صفدی (همانجا)، نوۀ او محسوب می‌گردد. گذشته از این تفاوت، گزارش صفدی تماماً برگرفته از ابن ابی اصیبعه است. وی در دوران خلافت المقتفی عباسی (530-555ق / 1136-1160م) از پزشكان صاحب نام و مقدم بر دیگر اطبا به شمار می‌رفت و نیز مسئولیت بیمارستان عضدی بغداد را بر عهده داشت. عیسی بك (ص 196) او را به اشتباه با عنوان «جمال‌الدین» كه لقب پسرش بوده، یاد كرده است.
4. ابوعلی حسن بن علی. وی نیز از افراد فاضل این خاندان در حرفۀ پزشكی محسوب می شده كه از او كارهای پسندیده و معالجات مطلوبی به ظهور می‌رسیده است. ابن‌ابی‌اصیبعه (1 /  298) او را از «مشكورین» بغداد توصیف كرده است كه در هر دو حالت از حسن شهرت او و اینكه در بغداد مورد عنایت بوده است خبر می‌دهد. صفدی (12 /  138) در زیر نام او، به اشتباه، شرح حال جمال‌الدین علی بن سعید ابن هبةالله را آورده است.
5. جمال‌الدین ابوالحسن علی بن سعید بن هبةالله، آخرین فرد شناخته شدۀ این خاندان است كه پزشكی فاضل و دانشمند، و در علم طب و علومِ وابسته به آن متشخص بوده است. وی در 580ق / 1184م زنده بود، زیرا همام‌الدین عبدی شاعر در این سال او را در شعر خود به همراه شوخی و مزاح، به خوبی ستوده است (ابن‌ابی‌اصیبعه، 1 /  298- 299). بستانی (2 / 323)، ابوالحسن سعیدبن هبةالله (د 495ق / 1120م) طبیب و حكیم مشهور و استاد ابوالبركات بغدادی را جزءِ افراد خاندان ابن اثردی قرار داده است، اما این سخن صحیح نمی‌نماید، زیرا ابن ابی اصیبعه هر پنج نفر افراد این خاندان را در یك جا و همه را با شهرت ابن اثردی ذكر كرده و ابوالحسن سعید بن هبةالله را در جای دیگر (1 / 254-255) و بدون قید شهرت مذكور آورده است. منابع دیگر از قبیل العبر ذهبی (2 / 371) نیز ابوالحسن سعید بن هبةالله را مستقل و بدون وابستگی به خاندان ابن اثردی یاد كرده‌اند.

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمدبن قاسم، عیون الانباء، به كوشش امرؤالقیس بن الطحان (ماكس موللر)، قاهره، 1299ق / 1882م؛ ازهریه، فهرست؛ بستانی ف؛ بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین، استانبول، 1951م؛ بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، به كوشش محمد شفیع، لاهور، 1351ق / 1935م؛ همان، ترجمۀ فارسی (درّة الأخبار)، ناصرالدین منشی یزدی، تهران، 1318ش، ضمیمۀ سال پنجم مجلۀ مهر؛ حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، 1941م؛ ذهبی، محمدبن احمد، العبر، به كوشش محمد السعید بن بسیونی زغلول، بیروت، 1405ق / 1985م؛ زامباور ادوارد ریتر، معجم الانساب و الأسرات الحاكمة، ترجمۀ زكی محمدحسن بك و حسن احمد محمود، بیروت، 1400ق / 1980م؛ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش رمضان عبدالتواب، بیروت، 1399ق /  1979م، ج 12؛ همان، به كوشش بیرند راتكه، بیروت، 1399ق /  1979م، ج 15؛ همان، به كوشش رمزی بعلبَكی، بیروت، 1404ق / 1983م، ج 22؛ عیسی بك، احمد، تاریخ البیمارستانات فی الاسلام، دمشق، 1357ق /  1939م؛ نیز:

GAL, S; Pertsch, Wilhelm, Die arabischen Handschriften der herzoglichen Bibliothek zu Gotha, Gotha, 1881; Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.

منوچهر پزشک

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: