صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / ادبیات عرب / ابن امام شلبی /

فهرست مطالب

ابن امام شلبی


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : دوشنبه 15 اردیبهشت 1399 تاریخچه مقاله

اِبْنِ امامِ شِلْبی‌، ابو عمرو عثمان‌ بن‌ علی‌ بن‌ عثمان‌ بن‌ الامام‌ الشلبی‌ (د پس‌ از 550 ق‌/ 1155 م‌)، اديب‌ و مورّخ‌ اندلسی‌. وی‌ در شِلْب واقع‌ در جنوب‌ غربی‌ اندلس‌ به‌ دنيا آمد. دربارۀ زندگی‌ او اطلاعات‌ بسيار اندكی‌ در دست‌ است‌. او خود را با خاندانی‌ از امويان‌ اندلس‌ خويشاوند دانسته‌ است‌ (مقری‌، 3/ 335). 
تحصيلات‌ مقدماتی‌ را نزد پدرش‌ كه‌ گويا اهل‌ علم‌ و ادب‌ بود، فراگرفت‌ (همانجا) و برای‌ ادامۀ دانش‌‌اندوزی‌ به‌ شهرهای‌ اشبيليه‌ و قُرطُبه‌ سفر كرد. در اشبيليه‌ از ابوبكر محمد بن‌ ابراهيم‌ العامری‌ (د 532 ق‌/ 1138 م‌) و در قُرطبه‌ از ابوعبدالله‌ بن‌ مكی‌ (د 535 ق‌/ 1141 م‌) و ابوبكر محمد بن‌ العربی‌ (د 543 ق‌/ 1148 م‌) و گروهی‌ ديگر دانش‌ آموخت‌ (ابن‌ ابار، التكملة، 3/ 660). ابن‌ العربی‌ بزرگ‌ترين‌ اسناد اوست‌ و خود از وی‌ با صفات‌ «بحرالعلوم‌» و «امام‌ كل‌ محفوظ و معلوم‌» ياد كرده‌ است‌ (ابن‌ سعيد، المغرب‌، 1/ 250). برخی‌ او را به‌ سبب‌ اقامت‌ در اشبيليه‌ بدان‌ شهر منسوب‌ كرده‌اند (مقری‌، 3/ 478). 
وی‌ خود گفته‌ است‌ كه‌ زمانی‌ از راه‌ سرودن‌ شعر و مدح‌ بزرگان‌ زندگی‌ می‌گذرانده‌، و بخشی‌ از اشعارش‌ در عشق‌ و هزل‌ و وصف‌ خمر بوده‌ است‌ (همو، 3/ 335-336). ابن‌ ابار در التكمله‌ كه‌ نزديك‌ترين‌ مأخذ به‌ روزگار ابن‌ امام‌ است‌، او را به‌ نيكی‌ و احسان‌ ستوده‌ و وی‌ را دانشمندی‌ اديب‌ با قلم‌ و زبانی‌ بليغ‌، و كاتبی‌ برجسته‌ و شاعری‌ نغزگوی‌ معرفی‌ كرده‌ است‌ (3/ 660)، اما در مآخذ موجود بجز چند بيت‌ از سروده‌های‌ وی‌ شعری‌ نقل‌ نشده‌ است‌ (مقری‌، همانجا). آنچه‌ ابن‌ امام‌ را به‌ شهرت‌ رسانده‌، تأليفی‌ است‌ از او كه‌ ابن‌ ابار آن‌ را سِمط الجُمان‌ و سِقط الاذهان‌ ناميده‌ (الحلة السيراء، 2/ 92) كه‌ در برخی‌ از مآخذ به‌ جای‌ الاذهان‌، المرجان‌ آمده‌ است‌ (ابن‌ سعيد، رايات‌، 40؛ مقری‌، 3/ 183). دربارۀ محتوای‌ كتاب‌ نيز در مآخذ اتفاق‌ نظر نيست‌. ابن‌ ابار ( التكملة، 3/ 660) آن‌ را شرح‌ حال‌ شاعران‌ معاصر مؤلف‌ دانسته‌، اما مقری‌ آن‌ را در رديف‌ كتابهای‌ تاريخی‌ و تكمله‌ای‌ بر قلائد و مطمح‌ فتح‌ بن‌ خاقان‌ (د 529 ق‌/ 1135 م‌) به‌ شمار آورده‌ و گفته‌ است‌ كه‌ قصد او از تأليف‌ اين‌ كتاب‌ ثبت‌ زندگانی‌ كسانی‌ بوده‌ كه‌ فتح‌ يادی‌ از آنان‌ در اين‌ دو كتاب‌ نكرده‌ بوده‌ است‌، و نيز افزودن‌ شرح‌ احوال‌ كسانی‌ بوده‌ كه‌ در باقی‌ قرن‌ 6 ق‌ زندگی‌ می‌كرده‌ و معاصر او بوده‌اند (3/ 183). عنوانی‌ كه‌ ابن‌ ابار به‌ كتاب‌ ابن‌ امام‌ داده‌ است‌ ( الحلة السيراء، 2/ 92)، اين‌ نظر را تأييد می‌كند. حسين‌ مؤنس‌ نيز كتاب‌ سمط الجمان‌ را تكمله‌ای‌ بر آثار ابن‌ بسّام‌ و ابن‌ خاقان‌ دانسته‌ است‌ (EI2). دلايل‌ چندی‌ نيز اين‌ نظر را تأييد می‌كند. نخست‌ اينكه‌ شباهت‌ بسياری‌ در اسلوب‌ تأليف‌، بين‌ كتاب‌ الذخيرۀ ابن‌ بسام‌ و بخشهای‌ برجای‌ مانده‌ از سمط الجمان‌ وجود دارد (نک‍ : ابن‌ سعيد، المغرب‌، 1/ 62، 352، 383، 396؛ قس‌: ابن‌ بسام‌، جم‍‌ ). د