مقاله

به‌تازگی مقاله‌ای با عنوان «مدیریت آب در ایران؛ دلایل بحران فزاینده چیست؟» به قلم دکتر کاوه مدنی، استاد و محقق مرکز سیاست محیط‌زیستی دانشگاه سلطنتی لندن در ویژه‌نامه مربوط به امنیت آب در خاورمیانه در نشریه پژوهشی «مطالعات و علوم محیط‌زیست» منتشر شده است که به تحلیل بحران آب در ایران می‌پردازد. نویسنده در این مقاله ضمن اشاره به سابقه غیرقابل انکار تاریخی ایران در پیشروبودن در مدیریت پایدار منابع آب، وضعیت کنونی را بسیار بحرانی با ابعادی وسیع و عمیق دانسته و به بررسی ریشه‌های ایجاد آن و راهکارهای خروج از آن پرداخته است. به عقیده او به‌طورکلی عطش تصمیم‌گیران ایران به توسعه پرشتاب و بدون توجه به هزینه‌های زیست‌محیطی از ریشه‌های نابودی و آسیب‌های جدی زیست‌محیطی و بحران آب محسوب می‌شود. در ادامه خلاصه‌ای از تحلیل کارشناسی وی آورده شده است.

زمستان 1374 است. دکتر محمد رضوی - استاد بزرگوار دانشگاه تهران - در درس اندیشه‌ سیاسی دکتری تکلیفی دشوار برایم در نظر گرفته است؛ باید جان‌مایه‌ نگرش کانت در کتاب «سنجش خرد ناب» را در چند جلسه ارائه دهم. پیشنهاد اولیه البته از طرف خودم بوده است. ظرافت، لطافت و عمق نگاه کانت را دوست دارم اما آیا تلخیص و بازگویی درونمایه‌ این کتاب سترگ از من برمی‌آید؟! سال‌ها پیش از این، یک بار در دوره‌ لیسانس عزم کرده بودم که این کتاب را بخوانم اما با تورق سریع ترجمه‌ پارسی آن، ناامید شدم؛ ترجمه پر بود از کلمات نامأنوس و غریب.

مقاله را با گفته بسیار سنجیده و دلنشین خردمندی ناشناخته آغاز می‌کنیم که محمدبن محمود طوسی در قرن ششم، به این شرح آن را نقل کرده است:‏ «یکی را پرسیدند که: در موجودات از چه عزیزتر نیست؟ گفت: از آب. گفت: از چه حقیرتر نیست؟ گفت: از آب؛ یعنی آب که بسیار بود، قیمتی ندارد؛ چون آب کم شود، شربتی ‏‏‎]‎جرعه‌ای‎[‎‏ هزار دینار ارزد!»

در فرهنگ ایرانی «آب» سرآغاز حیات است. تنها در فرهنگ‌ها و دایرئ‌المعارف‌ها نیست که آب در آغاز قرار گرفته است؛ ایرانیان در طول تاریخ، به اقتضای زیستن در این سرزمین کم آب، با تمام وجود آب را اساس زندگی یافته‌اند. «کتاب کوچه» احمد شاملو با مدخل آب شروع می‌شود و بخوبی نقش آب را در فکر و فرهنگ ایرانی شرح می‌دهد؛ از نقش آب در شکل‌گیری افسانه‌ها و اعتقادات، تا قصه‌ها و ضرب‌‍المثل‌ها و اشعار و دعاها و نذر و نیازها که همه بر اساس آب است. در بزرگ‌ترین ماتم تاریخی که ایرانیان بر آن گریسته‌اند، یعنی کربلا و عاشورای امام حسین(ع)، آب نقشی اساسی دارد.

اگر بخواهیم از سبک‌های ادبی صحبت کنیم، پیش از هر چیز باید بدانیم که سبک خراسانی و سبک عراقی و سبک هندی از تقسیم‌بندی‌های ملک‌الشعرا بهار در کتاب او یعنی «سبک‌شناسی» است.

رولان بارت یکی از نظریه‌پردازان بزرگ نیمه دوم قرن بیستم محسوب می‌شود. او سخنوری بزرگ و جدل کننده‌ای کم‌نظیر است که روشنفکری اروپا را بویژه در دهه‌های 50 تا 80 نمایندگی می‌کند. خاستگاه اصلی بارت بیش از هر چیز نشانه‌شناسی است اما آثار وی از مهم‌ترین مراجع در حوزه روایت‌شناسی، بینامتنیت و مطالعات فرهنگی به شمار می‌رود. وی از شخصیت‌های کانونی حلقه «تل کل» است، حلقه‌ای که به نوبه خود تأثیرات فراوانی بر جامعه علمی فرانسه و اروپا در دوره ساختارگرایی بویژه «ساختارگرایی باز» گذاشت.

یقینا نه رضاشاه، نه دولتمردانش و نه هیچ‌یک از فرماندهان نظامی وی، تصور این را هم نمی‌کردند که متفقین به ایران حمله کرده و کشور را اشغال کنند. از این غیرقابل‌تصور‌تر آنکه انگلستان خواهان کناره‌گیری رضاشاه و تبعید وی از کشور شود. اما همه اینها در سوم شهریور 1320 اتفاق افتاد. زمینه‌های حمله متفقین به ایران از ماه‌ها قبل فراهم شده بود اما در حاکمیت دیکتاتوری و بسته رضاشاه- که فقط آنچه که مطابق میل وی بود اجازه انتشار می‌یافت- نه مردم و نه بدتر از آن امنای حکومت هیچ‌کدام متوجه خطری که به ایران نزدیک می‌شد نبودند. مساله اشغال ایران از زمانی مطرح شد که هیتلر و ژنرال‌هایش سرانجام تصمیم گرفتند به شوروی حمله کنند.

روند کنونی نشر در جهان چند گرایش را نشان می دهد که از جملۀ آنها سرعت بیشتر، کاهش دادن هزینه ها، غلبه بر، یا به حداقل رسانیدن، مانع های جغرافیایی، حذف کردن هزینه های حمل و نقل و انبارداری، و نیز تا جای ممکن از میان برداشتن واسطه هاست. شماری از ناشران، که عدۀ آنها رو به افزایش است، در سایۀ فنّ آوری های جدید و امکاناتی که دستاوردهای الکترونیکی و شبکه های ارتباطی در اختیار گذاشته اند، می کوشند با خریداران و مخاطبانِ کتاب ارتباط بی واسطه داشته باشند. فروش مستقیم، چه فروش کتاب های الکترونیکی(ئی بوک ها) و چه فروش کتاب های کاغذی(پی بوک ها) از دو دهۀ پیش آغاز شده است و آمارها نشان می دهد که منحنی فروش مستقیم با شیب صعودی ملایمی در حرکت است.

اغلب پژوهشگران وادی ادبیات داستانی بر این باورند که داستان‌نویسی نوین ایران با سید محمدعلی جمالزاده و صادق هدایت شروع شده است. آنها می‌گویند همه حکایت­ها، مثل­ها و افسانه‌هایی که پیش از یکی بود یکی نبود جمالزاده و بوف کور هدایت قلمی شده، جملگی فاقد ویژگیهای فنی داستان کوتاه و یا رمان بوده و آن آثار را باید در انواع خاص خودشان بررسی نمود. قصه‌های عامیانه نیز بخشی از این انواع ادبی به شمار می‌روند.زمان خلق اولین قصه عامیانه به درستی معلوم نیست، ولی یقیناً خلق قصه‌های عامیانه با زایش کلام معنی‌دار همراه بوده است و تخیل آدمی هم همواره در تحول قصه‌های عامیانه نقش اساسی ایفا کرده است. وجود روایتهای متفاوت از قصه‌ای واحد مبین این ادعاست. به هر حال راویان برای جذاب‌تر نمودن قصه‌های خود، بر پیچیدگی‌های آن افزودند و قصه را در هزار توی خود مرموزتر و جذاب‌تر کردند.

مکتب تشیع به عنوان یک نظام عظیم، مرتبط و متین فقهی و کلامی و معرفتی عمیقاً مرهون تعلیمات امام صادق(ع) است. امام ششم را در پی افکندن این نظام و تبیین و توسعه آن نقشی است بی‌بدیل. انتساب مذهب تشیع به حضرتش از دیرباز به همین علت بوده است. قبل از پرداختن به موضوع، لازم است اجمالاً‌به دو نکته اشارت داد.