فصول اثری ادبی از میبدی / حسین مسرّت*

1405/3/30 ۱۱:۴۹

دیار مردپرور میبد در درازنای تاریخ پرفراز و نشیب خود، بزرگانی را به پهنۀ فرهنگ و دانش ایران عرضه کرده است که یکی از آنان، ابوالفضل رشیدالدّین میبدی، آفرینندۀ تفسیر جاودانی کشف الاسرار و عدّة الابرار است.

دبا: دیار مردپرور میبد در درازنای تاریخ پرفراز و نشیب خود، بزرگانی را به پهنۀ فرهنگ و دانش ایران عرضه کرده است که یکی از آنان، ابوالفضل رشیدالدّین میبدی، آفرینندۀ تفسیر جاودانی کشف الاسرار و عدّة الابرار است. وی در دوره‌ای قلم می‌زد که اندیشمندان آن را دورۀ رشد و شکوفایی و ارزشمندی زبان و ادبیّات فارسی می‌دانند، دوره‌ای که نثر و نوشتار به پختگی و کمال رسید و بسیاری از نویسندگان خوب و توانای زبان فارسی در این هنگام، پای به عرصه نهادند. شعر و نثر، کم کم به میان مردم و صوفیان آمد و از این رهگذر، کتاب‌های عرفانی که به زبان سادۀ فارسی نگارش می‌یافت، باعث نفوذ، گسترش و رواج ادبیّات در میان مردم شد.۱  ولی در پایان سدۀ ششم، نثر ساده و روان دورۀ سامانی، جای خود را به نثر دشوار و پیچیده و درهم شده با واژه‌های سنگین عربی داد.۲ 

 بر پایۀ دانستنی‌های بسیار کمی که از زندگی میبدی در دست است و نیز گفته‌های خود او در متن کشف الاسرار و برخی گمان‌ها که ناشی از پشت سرنهادن بیش از ۹۰۰ سال است‌، آثار بر جای مانده از او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد که برخی به درستی از آن اوست و برخی به یقین نمی توان گفت از آن او باشد. این آثار عبارتند از :

۱- اربعین ۲- طبقات الصّوفیه ۳- الفصول (کتاب الفصول) ۴ - کشف الاسرار و عدّة الابرار ۵ - وجوه و نظایر ۶ - دیگر آثار.

 و چنانکه همگان می‌دانند نامی‌ترین آن همانا تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار است. در اینجا تأکید نگارنده بر «الفصول» یا «کتاب الفصول» است که تنها نسخۀ شناخته شدۀ این کتاب اکنون در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد و نخستین بار در سال ۱۳۴۹ خ  به کوشش استاد محمّد تقی دانش پژوه، نسخه شناس نامی، بازخوانی و ویرایش و در مجموعۀ فرهنگ ایران زمین چاپ شد و در دسترس همگان قرار گرفت.۳ 

این کتاب نوشتۀ استاد ابوالقاسم یوسف بن الحسین بن یوسف البیّع ( یا المبیع ) هروی بوده که به نظر دانش پژوه، میبدی آن را به فارسی درآورده است. امّا نسخۀ خطّی موجود را حسین بن قاضی معلّم خبّاز از روی خطّ میبدی، گویا در سال ۷۱۹ ق بازنویسی کرده است .

 الفصول، در یک مقدّمه و شش فصل به نظم و نثر و به ترتیب زیر سامان یافته است: فصول السّلاطین، فصول القضّاة .... کتاب از لحاظ موضوع در ردیف آثار « فصّالی » قرار دارد و فصّالی : یک نوع ادبیّات شفاهی و جزئی از آداب و رسوم مردم ایران در دورۀ خوشی و آسودگی و رفاه پیش از یورش مغول بوده است  و فصّالان، کسانی بودند که کارشان مجلس آرایی و رونق دهی و اعتبار بخشی  مجلس بزرگان بوده است.۴  نیز در این کتاب، مناظره (گفت و گو) هم دیده می‌شود  که به گفتۀ پورجوادی، کهن‌ترین مناظرۀ منثور در زبان فارسی است.۵

 ابوالقاسم هروی و یا میبدی در این کتابچه که از پادشاهان، وزیران، قاضیان، رئیسان و سادات ستایش می‌کند، هیچ‌جا نامی از آنان و جایگاهشان نبرده و به واژۀ «فلان» بسنده کرده است  و با این کار، دریچه‌های پژوهش را بر روی پستی و بلندی زندگانی خود بسته‌اند و به گفتۀ انزابی‌نژاد: «بیهوده است که از این کتاب، حضور رشید الدین میبدی را در شهری، جایی، محضر امیری، وزیری، قاضی‌ای ... استنباط کرد۶.»

این کار یا از روی آگاهی بوده و یا اینکه «الفصول» کتاب همگانی بوده که نویسنده برای آگاهی از دانش فصّالی نوشته، مانند کتاب‌های آموزش انشاء که در آن روزگار و این روزگار رایج است .

 عبدالحیّ حبیبی در فهرست آثار خواجه عبدالله انصاری که پیوست طبقات الصّوفیه نموده، این اثر را هم به نادرست و بی‌پایه از نوشته‌های انصاری برشمرده است.۷  در حالی که حسین بن قاضی خبّاز، کاتب آن در دیباچۀ الفصول به روشنی نوشته است که کتاب نوشتۀ ابوالقاسم یوسف هروی و استخراج (گردآوری، بازنویسی، نگارش یا ترجمه) امام رشیدالدّین میبدی است .

هرچند دانش پژوه معتقد است که میبدی آن را به فارسی درآورده است (یعنی عربی بوده)، امّا از دیباچۀ الفصول و متن آن که به نثر و نظم فارسی است، چنین مطلبی به دست نمی‌آید. محمّدمهدی رکنی یزدی، به واسطۀ سبک نگارش و محتوای غیر عرفانی، نسبت آن را به میبدی ضعیف می‌داند.۸

قرار بود همزمان با برگزاری همایش جهانی بزرگداشت میبدی در اردیبهشت  ۱۳۷۴ خ ، تصحیح تازۀ این کتاب به کوشش نگارنده (حسین مسرّت) چاپ شود، ولی با بنا به دلایلی انجام نشد و اکنون باعث خرسندی است که پس از سی سال با دیباچه‌ای پر و پیمون و کاربردی، همراه با  فهرست‌ها و نمایه‌هایی سودمند به کوشش و تلاش آقای دکتر محمّدرضا ملاخلیلی ، استاد دانشگاه و از میبد پژوهان آن دیار، به خوبی ویرایش، پیرایش و با پشتی بانی مالی دانشگاه میبد چاپ می شود.

 کوشندۀ نامبرده هر آنچه را باید در بارۀ یک تصحیح پیراسته از متون کهن انجام داد، از دیباچۀ گویا دربارۀ الفصول و گزارشی از شهر میبد و زندگی و خاندان و آثار میبدی (به ویژه گزارش کاملی از فصول و بخش های آن ، هنر فصّالی و ارزش های ادبی و زبانی فصول) تا آوردن  پیوست‌هایی در بردارندۀ زندگی نامۀ سخنوران، نمایه، فهرست جای‌نام ، فهرست اشعار فارسی، فهرست اشعار عربی و فهرست آیات را جای داده و بر ارجمندی کتاب الفصول افزوده و آن را برای خوانندگان و حتی دانشجویان و دانش پژوهان ادبیّات فارسی، ساده و قابل درک کرده است.

 مانند همیشه آرزوی می شود که در لابه لای گنجینۀ کتاب‌های خطّی ایران و جهان ، نسخه‌های دیگری از الفصول یافت شود و دریچه های تازه بر پژوهش در بارۀ این کتاب را بگشاید.

پی‌نوشت:

  *مدرّس دانشگاه میبد.hmasarrat@yahoo.com.

 ۱- صفا، ذبیح الله: تاریخ ادبیّات در ایران، تهران: فردوس ، چاپ هشتم، ۱۳۶۷ ، ج۲ : ۳۳۲ – ۳۲۴ .

 ۲- همان: ۸۷۸ – ۸۷۹ .

۳- فرهنگ ایران زمین ، ج ۱۶ و ۱۷ ( ۴۹ – ۱۳۴۸ ). : ۸۹-۴۴ از روی نسخۀ خطّی شمارۀ ۷۸۱۳ ، بخش سوم ، در ۴۶ برگ .

۴-  برگرفته از دیباچۀ محمّد امین ریاحی بر رسالة الطیور: نجم الدّین رازی، تهران: توس ، ۱۳۶۲: ۸۸ .

۵- پورجوادی، نصرالله: زبان حال، تهران: هرمس، ۱۳۸۵: ۴۳۰ .

۶- رضا انزابی نژاد: گزیدۀ تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۴: ۱۷-۱۸.// رضا انزابی نژاد: نواخوان بزم صاحبدلان، برگزیدۀ کشف الاسرار و عدّة الابرار، تهران: جامی، ۱۳۷۴: ۱۱-۱۲.

۷- خواجه عبدالله انصاری: طبقات الصوفیه، به کوشش: عبدالحیّ حبیبی، تهران: فروغی، چاپ دوم، ۱۳۶۲.

۸-  محمّد مهدی رکنی یزدی: برگزیدۀ کشف الاسرار و عدّة الابرار، تهران: سمت، ۱۳۷۴: ۸.