تاریخ اولین بنای قلعۀ الموت / عنایت‌الله مجیدی

1405/5/4 ۱۲:۳۹

قدمت قلعۀ الموت یا هستۀ اصلی قلعه، به روزگاری کهن‌تر و دست کم به سدۀ 3ق باز می‌گردد. اگر چه بنا بر بعضی روایات محلی و بسیار متأخر، وقتی حسن صباح به الموت آمد، استحکامات و قلعه وجود نداشت ولی این روایت با گزارش مورخان کهن ــ که در وقایع پایان سدۀ 3 و اوایل سدۀ 4 ق به آنجا اشاره کرده‌اند ــ منافات دارد.

دبا: سی‌امین اثر ایران با عنوان «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. به همین مناسبت عنایت‌الله مجیدی، رئیس کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در یادداشتی نوشته است:

قدمت قلعۀ الموت یا هستۀ اصلی قلعه، به روزگاری کهن‌تر و دست کم به سدۀ 3ق باز می‌گردد. اگر چه بنا بر بعضی روایات محلی و بسیار متأخر، وقتی حسن صباح به الموت آمد، استحکامات و قلعه وجود نداشت (لاکهارت، «حسن صباح ... »، 678)، ولی این روایت با گزارش مورخان کهن ــ که در وقایع پایان سدۀ 3 و اوایل سدۀ 4 ق به آنجا اشاره کرده‌اند ــ منافات دارد. جوینی (3/270-271) به استناد کتاب تاریخ جیل و دیلم که برای فخرالدولۀ دیلمی نوشته شده است و اکنون در دست نیست، آورده که یکی از ملوک ارجستان [باید خوانده شود: جَستانیان] در 246 ق بر کوهی که قلعۀ الموت بر آن است، عمارتی کرد و ملوک دیلم به این دژ مفتخر بودند و شیعۀ اسماعیلیه بدان پشتگرمی داشتند. حمدالله مستوفی ( نزهة، 61) آن را ساختۀ الداعی الی الحق، حسن بن زید، در همان سال دانسته است؛ اما ابن اسفندیار در شرح وقایع سال 307ق آورده است که علی بن وهسودان تصمیم گرفت داعی صغیر را «به قلعۀ پدران خود، یعنی الموت» فرستند (ص 281)، و از گزارش مرعشی ( تاریخ طبرستان، 311) در همین باب که «علی، داعی را به قلعۀ الموت که موطن اصلی او بود، فرستاد»، می‌توان حدس زدکه مراد، قلعۀ پدران و موطن اصلی خود علی بن وهسودان جستانی است که الموت روزگاری در قلمرو ایشان بود. به عقیدۀ برناردلویس، دژ الموت را یکی از شهریاران دیلم در پی شناسایی صخره الموت توسط عقاب دست‌آموز خود ساخت، و در 246ق یکی از حکمرانان علوی آن را تجدید بنا کرد (ص 66).

به نظر می‌آید که مرزبان در اینجا نام خاص نیست، بلکه عنوان پادشاه است. اما منابع دیگر به صراحت نام پدر وهسودان را جستان دیلمی آورده‌اند (طبری، 9/273، 506؛ ابوعلی مسکویه، 4/332؛ ابن اثیر، 7/267)؛ به هر روی، روشن نیست که مقصود کدام جستان است، یعنی باید سلسله نسب وهسودان را وهسودان ابن مرزبان بن جستان بدانیم یا وهسودان بن جستان بن مرزبان ابن جستان.

برای مطالعۀ کامل مطالعات قلعۀ الموت رجوع شود به جلد 10 صفحه 92 و جلد 18 صفحه 124 دائرةالمعارف بزرگ اسلامی