مقاله

«نوروز پژوهی» چند دهه است که در مرکز توجه محققان و تاریخ‌پژوهان ما قرار گرفته است. اما دوره جدید نوروزپژوهی، از سال 1377 در شیراز آغاز و با کنگره بم و انتشار کتاب‌ها و مجموعه مقالات آن ادامه یافت و خوشبختانه هنوز هم به جدیت در حال پیگیری است.چند وقت پیش در این حوزه مطالعاتی بحثی مطرح شد تحت این عنوان که «چرا برای نوروز یک نماد واحد نداریم؟»

در این مقاله مؤلف بر اساس شیوۀ علمی علامۀ قزوینی در تصحیح متون به چهار نکتۀ مهم در این باره اشاره می کند و برای هر مورد نمونه هایی را ذکر می نماید: ا. اهمیت ضبط کامل نسخه بدل ها: مصحح باید کلیۀ ضبط ها اعم از غلط و درست را به نسخۀ چاپی منتقل کند، حتی کلمات بی نقطه و با نقطه های غلط و نابجا. زیرا ضبط تمام نسخه بدل ها گاه در تصحیح ضبط اصیل لغات و نام های خاص جغرافیایی بسیار راهگشاست.

این مقاله به بررسی روش های سطراندازی، مسطر و چگونگی صفحه آرایی در نسخه های اسلامی – عربی می پردازد. منظور از نقش مسطر، سطر یا سطرهای رسم شده بر روی بوم کار (کاغذ یا ورق پوستی) به صورتی است که امکان منظم و مستقیم نوشتن را برای کاتب فراهم می آورد و در رسم آرایه ها و نقش کوبی بر روی جلد نیز کاربرد داشته است.

امروز در عرصۀ مطالعات تاریخی فرهنگ ها و به ویژه در قلمرو نقد متنی (نصّی) و متن شناسی یکی از شاخه های در حال رشد مطالعه دربارۀ تحولات متن هاست که از خلال آنها می توان به تحولات ایدئولوژیک جامعه پرداخت.

تاریخ فعالیت های هنری و فرهنگی و علمی شهرهای قدیم ایران به درستی شناخته نشده است و در این باره اطلاع زیادی نداریم. برای بررسی وضع فرهنگی هر شهر در هر دورۀ خاص لازم است که هم شخصیت های علمی و ادبی و هنری شهر را بشناسیم و هم آثار ایشان را. از جمله هنرها یا صنایعی که در شناخت وضعیت فرهنگی شهر مؤثربوده است هنر کتاب پردازی در هر شهر، از تهیۀ کاغذ گرفته تا کتابت و تذهیب و جلد سازی و صحافی است و بهترین و موثق ترین راه برای شناخت صنعت کتاب هم بررسی انجامۀ نسخه های کتابت شده در آن شهر است.

مقالۀ حاضر دربارۀ افزارها و آداب نسخه نویسی است. در قدیم برای تهیۀ نسخه ای از یک کتاب راه هایی وجود داشت که در متاب های موسوم به «علم الحدیث و درایۀ الحدیث» برشمرده شده و صاحب این مقال (سمعانی) نیز در کتاب خود به نام «أدب الاملاء و الاستملاء) به شرح آن پرداخته است.

در زمان کودکی که هنوز به مدرسه نرفته بودم و خواندن و نوشتن نمی‌دانستم، دو کتاب بزرگ – که بعدها دانستم قطع رحلی و چاپ سنگی است- در میان کتاب‌های پدرم نظرم را جلب کرده بود. یکی شاهنامۀ فردوسی و یکی خمسۀ نظامی. آن‌چه باعث توجه و علاقه‌ام به این دو کتاب بود، تصویر صحنه‌هائی از داستان‌ها بود که در میان بعضی از صفحات چاپ شده بود.

برگزاری جشن‌ها و اعیاد از ویژگی‌های فرهنگی تمامی جوامع است. از کهن‌ترین زمان‌ها تا به امروز تمامی فرهنگ‌ها در همه سرزمین‌ها، روزهایی از سال را جشن گرفته‌اند. بررسی و سیری در تاریخ و تمدن، گویای آن است که ایرانیان در گذر زمان، این جشن‌ها و اعیاد را با آیین‌های خاصی بر پا می‌داشتند.

نسخه نوعی کتاب است که از «جزو» تشکیل می شود و لذا شامل کتاب های طوماری و آکاردئونی نمی شود. سابقۀ نسخه بسیار قدیم است اما اهمیت آن پس از ابداع صنعت چاپ معلوم شده است زیرا که از آن پس دیگر کتاب را با دست عرضه نکردند. شناسایی نسخۀ خطی به لحاظ سهمی که در روشن شدن تاریخ سیاسی و فرهنگی دارد، اهمیت یافته است.

موضوعات مطرح شده در این مقاله عبارتند از: تاریخ اختراع کاغذ و انتقال دانش آن به اروپا؛ آشنایی مسلمانان با صنعت چاپ و استفاده حاکمان اسلامی در مغرب اسلامی از آن در قرن ششم هجری / دوازده میلادی؛ چاپخانه ها و چاپخانه دارهای اروپایی عصر رنسانس؛ عوامل سیاسی – اجتماعی در چاپ متون عربی و نام و نشان برخی از آنها و سیر تحولات در چاپ در اروپای سده های 15 تا 18 میلادی؛ نقش کشیش ها و مبلغان مسیحی در چاپ کتاب هایی به زبان عربی؛ تأثیر و نقش فرهنگ و تمدن اسلامی در پیشرفت دانش در اروپا.