مقاله

زبان و اندیشه رابطه تنگاتنگی دارند، به طوریکه زبان شکل دهنده اندیشه است و با ابزار زبان میتوان به بیان اندیشه پرداخت. در این راستا با تغییر و تحول یک زبان، باید تغییر و تحول در اندیشه را نیز انتظار داشت. در عین حال تغییر زبان، امری کند و نامحسوس به شمارمیرود. این در حالی است که امروزه با هجوم ناگهانی زبانهای بیگانه بر اثر افزایش قدرت سیاسی و نفوذ فرهنگی آنها از یک سو و دگرگونی شدید نیازهای اجتماعی و جهانی شدن از سوی دیگر، سیر تحول زبان بسیار سریعتر شده است.

تاريخ انديشه و تفكر، تاريخ‌نگاري ايده‌ها و نظريه‌هاي مهم و انديشمندان مربوط به آن است. اين تاريخ نمي‌تواند بدون دانش و آگاهي از اشخاصي كه اين نظريه‌ها را پرداخته‌اند، تنظيم و نوشته شود. تاريخ انديشه و تفكر آن طور كه توسط تاريخ‌نگاران انديشه نوشته شده به موازات آن چيزي است كه فيلسوفان به عنوان تاريخ فلسفه نوشته‌اند. ولي بيشتر نزديك و شبيه تاريخ تكوين عقايد است.

سخن گفتن دربارۀ استاد بزرگی چون استاد ایرج افشار، کاری است بسیار دشوار. هم از آن جهت که ابعاد شخصیتی این دانشمند پرکار آنقدر گسترده است که نمی‌توان بر برخی از این ویژگی‌ها تأکید و دیگری را ناگفته گذاشت، که این واقعیتی است قابل تأمل و درست: «گنجایش بحر در سبو ممکن نیست».

برخی از افراد بر اثر قساوت دل که از گناه ناشی شده است، دنیا را به آخرت ترجیح می‌دهند و از روی غفلت، نه تنها حال عبادت ندارند، بلکه نسبت به ارزشهای معنوی بی‌اعتنا می‌شوند؛ غافل از آنکه مقدم داشتن کارهای دنیا بر آخرت، بسیار خطرناک است و انسان را دچار سوءعاقبت می‌کند. این اشخاص نماز می‌خوانند؛ اما از آن لذت نمی‌برند و حتی گاهی نماز را تا آخر وقت به تأخیر می‌اندازند. قرآن می‌فرماید: وای به حال چنین کسی! وای بر کسی که نماز می‌خواند، اما در موقع نماز، از آن غافل است: «فویلٌ للمُصلین، الذین هُم عن صلاتهم ساهُون»

اشاره: سعدي اهل عرفان است كه در غزلياتش موج مي‌زند و خاستگاه انديشه و بيان اوست. او با عشق اسرار وجود را رصد مي‌كند و برايش راه وصول به حقيقت است. سعدي عشق اين سري و آن سري را توأمان دارد و به جايگاهي مي‌رسد كه اين دو به وحدت مي‌رسند. اگرچه برخي مضامين اين عشق را زميني دانسته‌اند، اما او عارفي است كه در سراسر غزلهايش به تبيين عشق الهي پرداخته و بر همين اساس است كه به نزاع عقل و عشق با توجهي خاص نگريسته است. در اين مقاله كه پيشتر در نشريه «سعدي‌پژوهي» چاپ گرديده، كوشش شده تا ضمن بررسي ويژگيهاي عشق الهي در غزليات سعدي، به عرفان‌شناختي وي توجه شود.

اكنون ترجمه آنچه را كه آيت‌الله شيخ علي كاشف الغطا، از خود و ديگران، درباره سيد جمال‌الدين نوشته و در مجموعه «الحصون المنيعه» آورده است، مي‌آوريم:

در سالهايي که دکتر محمد علي اسلامي ندوشن در دانشکده ادبيات دانشگاه تهران دروس «نقد ادبي» و «ادبيات تطبيقي» را تدريس مي‌کرد، کلاسهايش با استقبال کم‌نظير دانشجويان برگزار مي‌شد. حال و هواي کلاسهاي او را دانشجويانش براي ما تعريف مي‌کردند. در آن دوران به‌رغم فضاي حاکم بر محافل روشنفکري، زاويه نگاه او با سايرين تفاوتهايي داشت که نسل امروز از آن مطلع نيست. آن زمان گرايشهاي مختلفي در محافل ادبي و روشنفکري وجود داشت. مطالعه در بين دانشجويان يک علاقه عمومي بود. ساعات زيادي از وقت دانشجويان صرف مطالعه آثار مختلف مي‌شد. کتابها دست به دست مي‌شد. بعضي عنوانها و اسامي بيشتر طرفدار داشتند، بعضي کمتر.

بحث اين است که چه عواملي کارکرد تفکر و تعقل را از بين مي‌برد؟ چه عواملي باعث مي‌شود انسان بدون تفکر و تعقل کار کند و جهنمي شود؟ قرآن کريم مي‌فرمايد: افراد جهنمي در جهنم با هم مي‌گويند: اگر عقلانيت داشتيم که به جهنم نمي‌رفتيم: «قالوا لو کُنا نسمعُ أو نعقلُ ما کُنّا في أصحاب السعير».1 ما گوش شنوا، تفکر و تعقل عوامانه نداشتيم و جهنمي شديم. به همين مناسبت، بحث اين است که چه چيز انسان را بي فکر و بي عقل مي‌کند.

اولین مستند شادی، کتیبه گنج‌نامه در همدان است که توسط داریوش به نگارش درآمده است. در این کتیبه ذکر شده که خداوند زمین را آفرید، شادی را آفرید و مرا آفرید که پاسدار شادی زمین باشم. در تمام آیین‌های ایرانی، شادمانی یک موضوع هفتگی، ماهانه و سالانه بوده و ایرانیان به شکل‌های مختلف هر روز آخر هفته را شادی می‌کردند و هر شش ماه یک‌بار عید داشتند مثل سده، مهرگان. در سال یک عید به نام نوروز نامگذاری شده که چهارده روز طول می‌کشد؛ یعنی از شب چهارشنبه سوری تا شب چهاردهم فروردین (سیزده به در). در ایران، تقویم با شادی آغاز شده است. امروز متاسفانه برخی ایرانیان آداب تفریح کردن را فراموش کرده‌اند.

نخستين كسي كه توجهي به تهران كرد، شاه طهماسب اول صفوي (984-930) بود. او كه به زيارت حضرت عبدالعظيم و امامزاده حمزه علاقة زياد داشت و براي زيارت مقبرة ايشان به اين صفحات مي‌آمد، در سال 961 فرمان داد باروئي به گرد تهران بكشند. اين بارو شش هزار گام بود و صد و چهارده برج بعدد سوره‌هاي قرآن مجيد داشت و در هر برج، سوره‌اي از قرآن كريم را دفن كرده و دور بارو خندقي كند.