غريب القرآن: زمينه‌ها و گرايش‌ها / احمد پاکتچی

1405/8/16 ۰۹:۱۴

وجود واژه‌هايی در قرآن کريم که برای عرب‌زبانان و عربی‌دانان نامأنوس بوده و فهم آن آسان نبوده باشد، موجب شده است تا مفهومی به عنوان "غريب القرآن" از همان سده‌های نخست هجری شکل گيرد.

دبا: وجود واژه‌هايی در قرآن کريم که برای عرب‌زبانان و عربی‌دانان نامأنوس بوده و فهم آن آسان نبوده باشد، موجب شده است تا مفهومی به عنوان "غريب القرآن" از همان سده‌های نخست هجری شکل گيرد. ممکن است در نگاه نخست، غريب القرآن را بتوان خواهر غريب الحديث شمرد، ولی عواملی وجود دارد که اين دو را از نظر شرايط از يکديگر متمايز می‌سازد. حديث در مقايسه با قرآن هم دوره زمانی طولانی‌تر را شامل می‌شود و هم وجود رويه‌ای به عنوان "نقل به معنا" تنوع زمانی و گوناگونی گويشی در زبان حديث را موجه ساخته است. دوره زمانی طولانی‌تر از آن رو گفته شد که برای اهل سنت، دست کم زبان حديث دوره صحابه را در برمی‌گيرد و تا نيمه دوم سده نخست هجری دوام می‌يابد و برای شيعه، اين دوره تا پايان عصر حضور ائمه (ع)، يعنی تا وفات امام حسن عسکری (ع) در سال 260ق امتداد دارد.

اما هيچ‌يک از اين دو ويژگی در باره قرآن کريم مصداق ندارد؛ چه قرآن در طول 23 سال نازل شده که به نسبت تحولات يک زبان، دوره کوتاهی است و نقل به معنا نيز در باره قرآن مجاز تلقی نشده است. اين که چه عواملی موجب شده است تا در واژگان قرآن کريم، واژه‌های کهن‌تر و جديدتر در عرض هم کاربرد داشته باشند و اين که نوعی از تنوع گويشی در قرآن ديده می‌شود، با هر هدف و دليلی که بوده باشد، امری است که هم از نظر زبان‌شناسی قابل اثبات است و هم برخی از قدما بدان اشاره کرده‌اند. در باره تنوع گويشی بايد گفت که عالمان کهن بارها از آن سخن گفته‌اند؛ از جمله بجاست به کتاب ابوعبيد قاسم بن سلام (د 224ق) با عنوان لغات القبائل فی القرآن الکريم ياد که موضوع آن دقيقاً همين است (چاپ در هامش تفسير الجلالين، مصر، 1342ق).

با تکيه بر شماری از روايات، می‌توان گفت که موضوع غريب القرآن و اين که برخی از واژگان در قرآن کريم دشوارفهم بوده باشند، حتی در عصر صحابه نيز موضوعيت داشته است. مشهورترين نمونه آن در روايات صحابه، مربوط به خليفه دوم عمر بن خطاب است. وی در خصوص آيه "وَفَاکهَةً وَأَبًّا" (عبس/31) اشاره کرده است که معنای "أب" را نمی‌داند و در ادامه يادآور شده است که اصرار برای گفتن سخنی در تفسير قرآن، بدون دانستن معنا "تکلف" است (صنعانی، 3/ 349؛ ابوعبيد، فضائل ...، 2/211؛ طبری، 30/ 59، 61).

روايات مشابهی از خليفه اول ابوبکر نيز وجود دارد که "أبّ" برای او نيز ناآشنا بود و می‌گفت: "کدام آسمان بر من سايه خواهد افکند و کدام زمين مرا بر خود خواهد کشيد اگر در کتاب خدا سخنی گويم، در حالی که آن را نمی‌دانم" (ابوعبيد، فضائل، همانجا؛ ثعلبی، 10/ 134؛ مفيد، ارشاد، 1/ 200).

در منابع مورد ديگری از خليفه اول در باره کلاله (نساء/12، 176) نيز نقل شده که وی در باره آن نيز اظهار نادانستن کرده است (آمدی، 4/ 48). برخی روايات با اين توضيح وارد شده‌اند که از وی در باره کلاله پرسيده شد و او پاسخ داد که من به رأی خود در اين باره سخن می‌گويم؛ اگر نظرم درست بود، از خداست و اگر خطا بود، از خودم و از شيطان است (مفيد، ارشاد، همانجا؛ سيد مرتضی، 206). روشن نبودن مسئله کلاله از عمر بن خطاب نيز نقل شده است (صنعانی، 1/178؛ طبری، 6/ 45؛ ابن‌ابی‌حاتم، 6/ 45). بررسی مجموع روايات از صحابه و تأمل در باره همين روايات نقل شده نشان می‌دهد که در مورد کلاله مسئله از جنس غريب بودن واژه نيست، بلکه اختلافی است که در باره حکم شرعی کلاله و مباحث مربوط به آن در باب ارث ميان صحابه وجود داشته است.

طيف گسترده‌ای از روايات در باره غريب بودن برخی از واژگان قرآن کريم در عصر صحابه، به نقل از ابن‌عباس ديده می‌شود؛ شخصيتی که در تاريخ تفسير به عنوان يکی از نخستين مفسران قرآن و از صحابيان بنيانگذار تفسير شناخته شده است. سخن از ابن‌عباس را می‌توان با همان واژه "أب" آغاز کرد؛ مطابق روايتی، وی در حضور خليفه دوم در باره برخی از آيات مبهم، از جمله "وَفَاکهَةً وَأَبًّا" توضيحاتی داده و أبّ را به معنای رستنی‌هايی دانسته است که برای انسان خوراکی نيست. در ادامه اين سخنان، دانش ابن‌عباس بر معانی قرآن مورد تحسين خليفه قرار گرفته، تا آنجا که گفته است: "چرا شما عاجز بوديد از اين که مانند اين پسر کم‌سال معانی قرآن را بدانيد" (بسوی، 1/ 283؛ بلاذری، 4/ 47؛ ابن‌خزيمه، 3/ 322).

يکی از جالب‌ترين نظرات ابن‌عباس در غريب القرآن، سخن او در باره "فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ" (فاطر/1 و آيات ديگر) است؛ در روايات از زبان ابن‌عباس آمده است که "من معنای فاطر در اين آيه را نمی‌دانستم ، تا آن که دو عرب اهل باديه را ديدم که در باره چاهی دچار اختلاف بودند و يکی از آنها به ديگری گفت: "أنا فطرتها"، يعنی من اين چاه را ساخته‌ام يا آغاز کرده‌ام (انشاء يا ابتداء: ابوعبيد، غريب الحديث، 4/ 373؛ مبرد، 35؛ طبری، 7/ 159). نمونه ديگر در آيه "رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ" (اعراف/89) ديده می‌شود که در روايت ديگر ابن‌عباس می‌گويد "معنای آن را نمی‌دانستم تا آن که ديدم زنی از خاندان ذی‌يزن می‌گفت "تعال أفاتحک"، يعنی: بيا تا با تو مخاصمه کنم" (ابن‌ابی‌شيبه، 5/ 280؛ طبری، 9/2-3؛ ابن‌ابی‌حاتم، 8/2790).

شخصيت ابن‌عباس که در فرهنگ تفسيری به عنوان کسی شناخته می‌شود که همواره جويای معانی قرآنی بود، گويا در باره سه يا چهار واژه همچنان به پاسخ نرسيده بود؛ در باره غِسلين (حاقه/36) از او نقل شده است که "من ندانم غسلين چيست، ولی گمان دارم که همان زقوم باشد (ابن‌ابی‌حاتم، 10/ 3372). در باره رقيم (کهف/9) او در روايتی تصريح می‌کند که معنای آن را نمی‌داند (ابوعبيد، غريب، 4/402؛ طبری، 15/ 199) و در باره حَنان (مريم/13) نيز روايت مشابهی از او وجود دارد (ابوعبيد، همانجا؛ ثعلبی، 6/208). در نقلی او در باره عدم اطلاعش بر معنای حنان سوگند ياد کرده است (طبری، 16/ 56). از سعيد بن جبير نقل است که من از ابن‌عباس در باره حنان پرسش کردم و او پاسخی نداد (ابن‌کثير، 3/ 114؛ سيوطی، 2/ 4).

روايتی نيز از ابن‌عباس وجود دارد که اين موارد را تجميع کرده و يادآور شده است که من معانی کل قرآن را می‌دانم، جز سه يا چهار مورد که عبارت از رقيم، غسلين، حنان و اوّاه است. ترديد در سه يا چهار مربوط به اختلاف روايات از اوست (صنعانی، 2/ 397؛ طبری، 15/ 199؛ ثعلبی، 3/ 14؛ سيوطی، 3/ 4). اين روايت حتی به کتب لغت نيز راه يافته است (مثلاً ازهری، 103).

اگر يکايک اين روايات از نظر دقت و حتی اصل انتساب قابل خدشه سندی و متنی باشند، ولی مجموع آنها به‌روشنی حکايت از آن دارد که قدما به اين که برخی از واژگان قرآن کريم حتی برای صحابه غريب بوده است، باور داشتند. پر واضح است که با دور شدن از عصر نزول قرآن و در پی تحولات رخ داده در زبان عربی، موارد غريب و نامأنوس بودن واژه‌های قرآن برای نسل‌ها و سده‌های بعد روی به افزايش بوده است.

نخستين توجهات به مفردات قرآن کريم در تاريخ اسلام، مربوط به اولين نسل‌ها از علمای اسلامی است. محمد فؤاد سزگين در تاريخ التراث العربی در آغاز سخن از ميراث ما در تفسير قرآن، به عبدالله بن عباس (د ح 68ق) اشاره کرده که در تاريخ اسلام به "ترجمان القرآن" شهرت داشته است (ابن‌سعد، 2/366؛ ابن‌ابی‌شيبه، 6/ 383). او دو کتاب غريب القرآن، به تهذيب عطاء بن ابی رباح (نسخه خطی عاطف افندی استانبول) و مسائل نافع بن الازرق را به وی نسبت داده است (Sezgin, GAS, I/27) . اثر اخير که بارها به چاپ رسيده، مشتمل بر حدود دويست کلمه دشوار فهم در قرآن کريم است که نافع که خود عرب اصيل بود، معانی آنها را به درستی نمی‌دانسته و از آن صحابی جليل پرسيده است. در برخی از چاپ‌ها مانند ويراست محمد عبدالرحيم و احمد نصرالله عنوان کتاب غريب القرآن فی شعر العرب نهاده شده است (چاپ بيروت، 1413ق). متنی موازی در غريب القرآن به روايت علی بن ابی‌طلحه از ابن‌عباس وجود دارد که سيوطی در الاتقان آن را به تمامی درج کرده (2/ 6-57) و گزيده‌ای از يک متن ديگر به روايت ضحاک بن مزاحم از ابن‌عباس را در ادامه آن آورده است (2/ 57-66).

در ادامه نيز بخش مهمی از تفاسير مأثور نقل شده از صحابه، تابعين و اتباع ايشان، منصرف به تفسير واژه‌های غريب در قرآن کريم است. يکی از نمونه‌های برجای مانده از اين موج، تفسير غريب القرآن منتسب به امام زيد بن علی بن حسين (د 122ق) است که ميان تفسير لغوی واژه‌های غريب تا تأويل برخی از واژه‌ها به معنايی فراتر از معنای لغوی در نوسان است (چاپ مکرر، از جمله ويراست الحکيم، 1412ق).

در سال‌های انتقال از سده دوم به سوم هجری، برخی از محققان لغوی دست به تأليف آثاری در غريب القرآن زدند که در شکل‌گيری اين حوزه از علوم قرآنی نقش مؤثری داشته است. در منابع از سه نوشته مهم در غريب القرآن، به طور همزمان از نضر بن شميل (د 203ق)(حاجی خليفه، 2/1207)، ابوعبيده معمر بن مثنی (د ح 210ق)(سيوطی، الاتقان، 2/3؛ حاجی خليفه، همانجا) و سعيد بن مسعده اخفش (د 215ق)(همانجا) يادی آمده است. اگرچه اين آثار امروز موجود نيستند، ولی با تکيه بر معانی القرآن اخفش و آثار و نقليات و برجای مانده از اين سه تن می‌توان گرايش‌های آنان را مشخص کرد.

اخفش که از شاگردان اصلی سيبويه و مروجان انديشه نحوی بصره بود، در تبيين‌های خود از واژه‌های غريب در قرآن کريم، اصرار بسياری بر توجيه صرفی دارد، حتی در مواردی مانند غِسلين و کُنَّس که توضيحات او افراط در کاربست صرفی به نظر می‌رسد و کمکی به فهم نمی‌کند (نک: اخفش، 2/548، 569). وی به اشتقاق کبير نيز توجهی ويژه دارد (نک: پاکتچی، فقه الحديث، 147). ابوعبيده و نضر هر دو تأکيد خاصی بر سماع ـ به خصوص از عرب باديه ـ دارند. نزد نضر اين گرايش به سماع به حدی افراطی است که وی با اشتقاق کبير به کلی مخالف بود و تمسک به قياس در فهم غرايب را برنمی‌تافت (پاکتچی، همان، 144-146). به عکس، ابوعبيده به طور محدود از اشتقاق کبير سود می‌جويد و با صرف قياسی نيز مواجهه‌ای اعتدال‌گرا دارد (همان، 136-140). به نظر می‌رسد در اين ميانه، می‌توان موضع نضر را سماع‌گرا، موضع اخفش را قياس‌گرا و موضع ابوعبيده را ميانه‌رو دانست.

از آغاز سده سوم هجری، با کتبی در غريب القرآن مواجه می‌شويم که بيشتر رويکردی تفسيری- تأويلی دارند. از آن جمله بايد به کتاب غريب القرآن وتفسيره از ابوعبدالرحمن عبدالله بن يحيی يزيدی (د 227ق) اشاره کرد (چاپ سليم الحاج، 1405ق؛ چاپ حسين، 1405ق). ابن‌يزيدی نماد يک جريان نوپديد در غريب القرآن است؛ وی که گاه به روابط صرفی و اقوال سماع‌محور لغويان استناد کرده است، گاه نيز از صرف و اشتقاق فاصله گرفته و حتی به سماع از عرب نيز پايبند نبوده، راه تأويل را در پيش گرفته است. تفسير "الذين هادوا" به "تابوا" در آيه بقره/62 (ص24) و تفسير "الوسيلة" در آيه مائده/35 به القربة (ص54) هيچ نسبتی با لغت و کاربرد عرب ندارد و تأويل‌گرايی محض است.

در همان عصر، ابوعبيد قاسم بن سلام (د 224ق)، کتابی در غريب القرآن نگاشت که اکنون نسخه‌ای از آن موجود نيست، ولی از مطالعه آثار برجای مانده ابوعبيد مشرب او در اين کتاب به دست می‌آيد؛ می‌دانيم که ابوعبيد در تبيين معانی الفاظ غريب در نصوص، از سويی به سبک لغويان به شواهد شعری و رسوم عرب نظر داشته و از سوی ديگر انتظار می‌رفته است به سبک مفسران، به آيات ديگر که تفسير کننده واژه غريب هستند، رجوع کند (نک: پاکتچی، فقه الحديث، 183-185). روش او را بايد در راستای ابوعبيده، وجه جمعی ميان روش عالمان لغت و عالمان تفسير دانست.

در اينجا بايد به عنوان استطراد اين نکته را افزود که استناد به شعر در غريب القرآن ريشه در آموزه‌های منقول از ابن‌عباس داشت و برخی از عالمان پسين چون ابن‌انباری (د 328ق) از آن به شدت دفاع کرده‌اند (سيوطی، 2/ 67).

در بازگشت به روند بحث بايد گفت ابن‌قتيبه دينوری (د 276ق) که از بسياری جهات دنباله‌رو و مکمل روش ابوعبيد محسوب می‌شود، در کتاب برجای مانده‌اش تفسير غريب القرآن، به مناسبت به آيات مفسر، به احاديث و اشعار عرب تمسک می‌کند (چاپ صقر، 1398ق؛ نيز نک: سليم الحاج، مقدمه بر ابن‌يزيدی، 37). روش او را به درستی تلفيق ميان علم لغت و تفسير گفته‌اند (نصار، 7).

در اوايل سده 4ق، ابوبکر ابن‌دريد ازدی (د 321ق) در اثری در غريب القرآن که به گفته ابن‌نديم تأليف آن ناتمام مانده بود (ابن‌نديم، 67؛ ياقوت حموی، 18/136)، به عنوان يک لغت‌شناس صاحب مکتب و عالمی باورمند به اشتقاق کبير به اين عرصه وارد شد. نيز در همان عصر، ابوعمر محمد بن عبدالواحد زاهد (د 345ق) مشهور به غلام ثعلب از اديبان نامدار، کتاب ياقوتة الصراط فی تفسير غريب القرآن را نگاشت (چاپ الترکستانی، 1423ق). اگرچه ترکستانی کتاب اخير را از نظر ساختار جمعی بين اصول مفسران و نويسندگان غريب الحديث دانسته است (ص139)، ولی در محتوای کتاب، بايد آن را اثری با وجه غالب لغوی دانست. البته موارد محدودی مانند تفسير "المؤمنين" به "المصدقين" در آيه آل‌عمران/164 (ص193) و تفسير "صوماً" به "صمتا" در آيه مريم/26 (ص239) ديده می‌شود، ولی عمده مضامين کتاب بر پايه سنت و روش لغويان است. در همان عصر بايد از ابوبکر محمد بن عزير سجستانی (د ح 330ق) ياد کرد که در کتاب خود غريب القرآن يا نزهة القلوب به شيوه لغوی-درايی به شرح الفاظ غريب پرداخته است. او را بايد از متعلقان به سنت لغوی در غريب نويسی به شمار آورد (چاپ مکرر؛ پاکتچی، "ابوبکر سجستانی"، 254). با وجود اختصار متن، گفته می‌شود که تأليف اين کتاب حدود 15 سال به طول انجاميده است (سيوطی، 2/ 3).

در اواخر همان سده، سبک لغوی از سوی کسانی چون  ابوعبيد احمد بن محمد هروی (د 401ق) در کتاب الغريبين ادامه يافت (چاپ الطناحی، 1390ق؛ چاپ المزيدی، 1419ق؛ برای سبک او، نک: پاکتچی، فقه الحديث، 238). اثر شاخص نيمه اول قرن 5ق، تفسير المشکل من غريب القرآن از ابومحمد مکی بن ابی‌طالب قيسی (د 437ق) است که بارها به چاپ رسيده است (چاپ رمضان، 1405ق؛ چاپ البواب، 1406ق؛ چاپ مرعشلی، 1408ق). کار او بر سنگ بنای کتاب ابن‌قتيبه استوار بود (مرعشلی، مقدمه، 71)، ولی بی‌ترديد توجه بسيار به لغت، نقل اقوال لغويان متقدم و توجه به صرف و اشتقاق را از وجوه بارز کار وی بايد دانست (البواب، مقدمه، 12؛ فرحات، 283-285). افزون بر آن، با رويکرد تفسير قرآن به قرآن، مکی در بسياری از موارد کوشيده است واژه مجمل قرآنی را با آنچه در موضع ديگر قرآن تفصيل داده شده است، توضيح دهد (مرعشلی، 72؛ فرحات، 231-233). به اينها بايد همانند ابن‌قتيبه، استشهاد به احاديث و اشعار عرب را افزود (مرعشلی، 72). اين که گفته‌اند وی در شرح غريب القرآن به اسباب النزول نيز توجه داشته است (بواب، 13) قابل پذيرش نيست و موارد مورد نظر از مقوله تفسير آيه و نه شرح غريب القرآن است (مثلاً نک: چاپ البواب، 33، 37، 76).

مقطعی درخشان از کوشش‌ها در مفردات قرآن در پايان سده 5ق، المفردات فی غريب القرآن، از حسين بن محمد راغب اصفهانی (د 502ق) است (چاپ مکرر، از جمله چاپ کيلانی، 1961م)؛ با وجود آن که اين اثر يک واژه‌نامه عمومی قرآن کريم است و نمی‌تواند در شمار غريب القرآن‌ها طبقه‌بندی گردد، ولی از نظر تأثيرش در آثار بعد از خود اعم از مفردات‌نويسی و غريب‌نويسی، غير قابل چشم‌پوشی است. شايد از همين روست که جلال‌الدين سيوطی مفردات راغب را با تسامح در شمار کتب غريب القرآن جای داده و از بهترين آنها دانسته است (سيوطی، 2/ 3).

در سده‌های ميانه و متأخر، روند غريب القرآن نويسی به طور مستمر دوام يافته است، ولی نوآوری ويژه و تحولی مهم در آن ديده نمی‌شود (برای فهرستی از آثار در اين زمينه، نک: ابن‌نديم، 37؛ سيوطی، الاتقان، 2/3؛ حاجی خليفه، 2/1204، 1207- 1208؛ نصار، کتب غريب القرآن، سراسر اثر؛ طريحی، مقدمه تفسير غريب القرآن، ص و-يا؛ مرعشلی، مقدمه تفسير المشکل، 58-68).

آثار مهم پرداخته شده در غريب القرآن در طی سده‌های بعد از اين قرار است:

مکی بن ابی طالب قيسی د 437ق، العمدة فی غريب القرآن، چاپ المرعشلی، 1401ق

ابوموسی محمد بن ابی‌بکر مدينی اصفهانی د 581ق، المجموع المغيث فی غريبی القرآن و الحديث، چاپ العزباوی، 1408ق

ابوجعفر احمد بن عبدالصمد خزرجی د 582ق، نفس الصباح فی غريب القرآن و ناسخه و منسوخه، چاپ الادريسی، 1414ق

ابوالمعالی احمد بن علی بغدادی حلبی د 596ق، غريب القرآن (حاجی خليفه، 2/1208)

ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزی د 597ق، تذکرة الاريب فی تفسير الغريب، چاپ بواب، 1407ق؛ چاپ سيد، 1425ق

ناصرالدين احمد بن محمد ابن‌المنير الاسکندرانی، د 683ق، التيسير العجيب فی تفسير الغريب (منظومه)، چاپ ابراهيم اوغلو، 1994م

تاج‌الدين عبدالباقی بن عبدالمجيد، د 743ق، الترجمان فی غريب القرآن، چاپ آل ابراهيم، 1419ق

ابوحيان محمد بن يوسف الغرناطی، د 745ق، تحفة الاريب بما فی القرآن من الغريب، چاپ نعسانی، 1345ق؛ چاپ مجذوب، 1403ق؛ شيوه عمل مؤلف در اين اثر، رعايت اختصار بيشينه و بسنده کردن به شرح لغوی و گذرای واژگان است (نصار، 10)

شهاب‌الدين احمد بن محمد ابن‌الهائم، د 815ق، التبيان فی تفسير غريب القرآن، چاپ محمد، 2003م

احمد بن يوسف السمين الحلبی؛ د 756ق، عمدة الحفاظ فی تفسير اشرف الالفاظ، چاپ عيون السود، 1417ق

سراج‌الدين عمر بن علی ابن‌الملقن الانصاری، د 804ق، تفسير غريب القرآن، چاپ مجذوب، 1408ق

محمد بن محمد ابن‌ الشحنة الحلبی (ابوالوليد د 815ق يا ابوالفضل د 890ق)، غريب الحديث، نسخه خطی دار الکتب مصر (168 تفسير)؛ روش او تفسير است و به اقوال لغويين توجه ويژه‌ای ندارد (نصار، 9)

ولی‌الدين  ابوزرعه عراقی د 826ق، الالفية فی تفسير غريب القرآن الکريم، چاپ در هامش تفسير جلالين، قاهره، 1966م؛ چاپ همراه التيسير ديرينی، سنگی، 1310ق

شيخ قاسم حنفی ابن‌قطلوبغا (د 879ق)، غريب القرآن، پايان نامه کارشناسی ارشد به پژوهش احمد محمد احمد الحمادی، رياض، دانشگاه محمد بن سعود، 1407ق؛ چاپ جميل عبدالله عويضة، 1430

فخرالدين بن محمد علی الطريحی، د 1085ق، تفسير غريب القرآن الکريم، چاپ حيدريه نجف، 1372ق

محمد بن اسماعيل امير صنعانی، د 1182ق، تفسير غريب القرآن، چاپ  محمد صبحی حلاق، دمشق، 1421ق

محمد بن عبدالعزيز الخضيری، السراج فی بيان غريب القرآن، چاپ رياض، 1429ق؛ چاپ رياض، 1435ق

ابوالفضل بن فياض علی شيرازی، غريب القرآن فی لغات الفرقان، به زبان اردو، چاپ حيدرآباد، 1366ق

محمد سالم محسين و شعبان محمد اسماعيل، الهادی الی تفسير غريب القرآن، چاپ قاهره، بی‌تا

محمود ابراهيم هبة، تفسير غريب القرآن، چاپ مصر، 1913م.

مآخذ:

آمدی‌، علی، الاحکام‌، به‌کوشش‌ سيد جميلی‌، بيروت، 1404ق‌/1984م‌؛

ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن، تفسير القرآن العظيم، به‌کوشش اسعد محمد الطيب، صيدا/ بيروت، 1419ق/ 1999م؛

ابن‏ابی‌شيبه، عبدالله، المصنف، به‌کوشش کمال يوسف الحوت، رياض، 1409ق؛

ابن‌خزيمه‌، محمد، الصحيح‌، به‌کوشش‌ محمد مصطفی‌ اعظمی‌، بيروت‌، 1390ق/ 1970م‌؛

ابن‌سعد، محمد، الطبقات‌ الکبری، بيروت، دار صادر؛

ابن‏کثير،  اسماعيل، تفسير القرآن العظيم، بيروت، 1401ق؛

ابن‌نديم‌، محمد بن اسحاق، الفهرست‌، به‌کوشش رضا تجدد، تهران، 1350ش؛

ابن‌يزيدی، عبدالله‌، غريب‌ القرآن و تفسيره‌، به‌کوشش‌ عبدالرزاق حسين‌، بيروت‌، 1407ق‌/1987م‌؛

ابو عبيد قاسم‌‌ بن‌ سلام، غريب‌ الحديث‌، حيدرآباد دکن، 1384-1387ق‌؛

ابو عبيد قاسم‌‌ بن‌ سلام، فضائل القرآن، به‌کوشش احمد بن عبدالواحد خياطی، مغرب، 1415ق/ 1995م؛

اخفش‌، سعيد، معانی‌ القرآن‌، به‌کوشش هدی محمود قراعة، قاهره، 1411ق/ 1990م؛

ازهری، محمد بن احمد، الزاهر فی غريب الفاظ الشافعی، به‌کوشش محمد جبر الفی، کويت، 1399ق؛

بسوی، يعقوب‌، المعرفة و التاريخ‌، به‌کوشش‌ خليل منصور، بيروت، 1419ق/ 1999م؛

بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به‌کوشش سهيل زکار و رياض زرکلی، بيروت، 1417ق/ 1996م؛

بواب، علی حسين، مقدمه بر تفسير المشکل من غريب القرآن، اثر مکی بن ابی‌طالب قيسی، رياض، 1406ق/ 1985م؛

پاکتچی، احمد، "ابوبکر سجستانی"، دبا، ج5؛

همو، فقه الحديث با تکيه بر مسائل لفظ، تهران، 1392ش؛

ترکستانی، محمد بن يعقوب، مقدمه بر ياقوتة الصراط فی تفسير غريب القرآن، اثر ابوعمر زاهد، مدينه، 1423ق؛

ثعلبی، احمد، تفسير الکشف و البيان، به‌کوشش ابومحمد بن عاشور، بيروت، 1422ق/ 2002م؛

حاجی خليفه، کشف‏ الظنون، استانبول، 1941-1943م؛

سليم الحاج، محمد، مقدمه بر غريب القرآن، اثر ابن‌يزيدی، بيروت، 1405ق‌/1985م‌؛

سيد مرتضی، علی، الفصول‏ المختارة، به‌کوشش علی شريفی، قم، 1413ق‏‏؛

سيوطی، الاتقان، به‌کوشش محمد ابو الفضل ابراهيم، قاهره، 1387ق/ 1967م؛

صنعانی‌، عبدالرزاق‌، تفسير القرآن، به‌کوشش مصطفی مسلم محمد، رياض، 1410ق؛

طبری، محمد، التفسير، بيروت، 1405ق؛

طريحی، فخرالدين، تفسير غريب القرآن، نجف، 1372ق؛

فرحات، احمد حسن، مکی بن ابی طالب و تفسير القرآن، عَمّان، 1418ق/1997م؛

مبرد، محمد، الفاضل، به‌کوشش عبدالعزيز ميمنی، قاهره، 1375ق/1956م؛

مرعشلی، هدی طويل، مقدمه بر تفسير المشکل من غريب القرآن، اثر مکی بن ابی‌طالب قيسی، بيروت، 1408ق/ 1988م؛

مفيد، محمد، الارشاد، به‌کوشش مؤسسه آل البيت (ع)، قم، 1414ق؛

نصار، حسين، غريب القرآن، مجمع الملک فهد لطباعة القرآن الکريم، بی‌تا.

ياقوت‌ حموی، معجم الادباء، مصر، 1355-1357ق/ 1936- 1938م؛

Sezgin, F., GAS = Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden, 1967-.