1405/8/2 ۱۱:۱۷
کوین بلنکین‌شیپ (Kevin Blankinship)، دانشیار زبان و مطالعات اسلامی در دانشگاه بریگم یانگ، در این مقاله به بررسی قطعه‌ای از یک فرهنگ واژگان عربی–فارسی متعلق به قرون میانه می‌پردازد. این پژوهش با تمرکز بر محتوای زبانی و زمینه تاریخی دست‌نوشته، نقش فرهنگ‌های دوزبانه را در انتقال دانش و تعاملات فرهنگی در جهان اسلام بررسی می‌کند.
دبا / بابک فرزانه: کوین بلنکین‌شیپ (Kevin Blankinship)، دانشیار زبان و مطالعات اسلامی در دانشگاه بریگم یانگ، در مقاله‌ای با عنوان Mostly Harmless: An Early Arabic-Persian Lexicon Fragment، منتشرشده در مجموعه Document of the Month وب‌سایت پژوهشی Invisible East وابسته به دانشگاه آکسفورد، به بررسی قطعه‌ای از یک فرهنگ واژگان عربی–فارسی متعلق به قرون میانه می‌پردازد. این پژوهش با تمرکز بر محتوای زبانی و زمینه تاریخی دست‌نوشته، نقش فرهنگ‌های دوزبانه را در انتقال دانش و تعاملات فرهنگی در جهان اسلام بررسی می‌کند.
دست‌نوشته و زمینه تاریخی آن
دست‌نوشته مورد بررسی با شماره Ms.Heb.8333.189، به مجموعه اسناد بامیان (Bamiyan Papers) تعلق دارد که با عنوان «جنیزای افغانستان» نیز شناخته می‌شود. این مجموعه شامل اسناد متنوعی از جمله نامه‌ها، مدارک حقوقی و اداری، حساب‌ها و فهرست‌های گوناگون است. قطعه مورد مطالعه، به دلیل تمرکز بر واژگان عربی و ارائه معادل‌های فارسی، نمونه‌ای از سنت فرهنگ‌نویسی عربی–فارسی میان سده 5 تا 7ق به شمار می‌رود.
اطلاعات دقیقی درباره نویسنده این دست‌نوشته، زمان و محل نگارش آن و منبعی که احتمالاً از آن اقتباس شده، در دست نیست. همچنین، فرسودگی، لکه‌ها و محوشدگی بخش‌هایی از متن، به‌ویژه در پشت برگ، خواندن و تفسیر برخی واژگان را دشوار کرده است.
محتوای واژگانی دست‌نوشته
این قطعه شامل واژه‌های عربی است که معادل یا توضیح فارسی آن‌ها در کنارشان آمده است. بخش اصلی متن به توصیف اجزای بدن و ویژگی‌های ظاهری انسان، از جمله چشم‌ها، گوش‌ها، لب‌ها، گردن و ریش اختصاص دارد. بخشی از واژگان نیز به رنگ چشم و تفاوت‌های ظاهری آن مربوط است؛ موضوعی که در برخی متون پزشکی عربی قرون میانه نیز مورد توجه قرار گرفته بود.
در بخش‌های دیگر دست‌نوشته، واژه‌هایی درباره میوه‌هایی مانند انار، به و گلابی، همچنین سرکه، مواد غذایی، وسایل شست‌وشو و اصطلاحات مربوط به آراستن ریش دیده می‌شود. بااین‌حال، ارتباط دقیق همه این واژه‌ها با یکدیگر روشن نیست و آسیب‌دیدگی متن، تفسیر برخی قسمت‌ها را با دشواری روبه‌رو کرده است.
بلنکین‌شیپ در تحلیل خود به تفاوت سطح دقت واژگان نیز اشاره می‌کند. برخی اصطلاحات عربی به‌کاررفته در دست‌نوشته، در مقایسه با معادل‌های شناخته‌شده در منابع دیگر، کمتر دقیق یا ابتدایی به نظر می‌رسند؛ درحالی‌که وجود واژه‌های نادر می‌تواند نشان‌دهنده آشنایی تدوین‌کننده با بخش‌هایی از واژگان تخصصی عربی باشد. این تفاوت‌ها، تعیین میزان تسلط نویسنده بر زبان عربی و هدف دقیق او از گردآوری این واژه‌ها را دشوار می‌سازد.
جایگاه فرهنگ‌های عربی–فارسی در جهان اسلام
یکی از محورهای اصلی مقاله، زمینه تاریخی شکل‌گیری فرهنگ‌های عربی–فارسی در ایران و آسیای مرکزی است. در این مناطق، عربی زبان مهم علوم و دانش تخصصی بود و فارسی در دیوان‌سالاری و عرصه‌های فرهنگی جایگاهی برجسته داشت. ازاین‌رو، آشنایی با هر دو زبان برای گروه‌هایی مانند کاتبان، فقیهان، پزشکان، داروسازان و شاعران اهمیت فراوانی پیدا کرده بود.
فرهنگ‌های دوزبانه در قالب‌های گوناگون، از واژه‌نامه‌های الفبایی و موضوعی گرفته تا فرهنگ‌های منظوم آموزشی، تدوین می‌شدند و حوزه‌هایی چون حقوق، الهیات، پزشکی، جانورشناسی، حکومت و ادبیات را پوشش می‌دادند. نویسنده احتمال می‌دهد که دست‌نوشته مورد بررسی نیز برای کمک به یادگیری یا استفاده از واژگان عربی تهیه شده باشد؛ بااین‌حال، شواهد موجود برای تعیین قطعی هدف از نگارش آن کافی نیست.
اهمیت تاریخی و فرهنگی
این دست‌نوشته، با وجود حجم محدود و وضعیت نامناسب نگهداری، نمونه‌ای از پیوند زبان عربی و فارسی در محیط‌های علمی و اداری قرون میانه است. بررسی آن نشان می‌دهد که فرهنگ‌های دوزبانه تنها ابزارهایی برای یافتن معادل واژه‌ها نبودند، بلکه در آسان‌سازی ارتباطات و انتقال دانش میان افراد و جوامع با پیشینه‌های زبانی متفاوت نیز نقش داشتند.
مقاله همچنین به تداوم سنت فرهنگ‌نویسی عربی–فارسی تا قرن نوزدهم اشاره می‌کند. این سنت در آثار فرهنگ‌نویسان دوره‌های بعد ادامه یافت و در ثبت و توضیح واژگان عربی واردشده به زبان فارسی سهم داشت.
پژوهش بلنکین‌شیپ البته نشان می‌دهد که بررسی نسخه‌های خطی، حتی قطعات کوچک و آسیب‌دیده، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ زبان، دانش و ارتباطات فرهنگی در جهان اسلام فراهم کند. این دست‌نوشته افزون بر اهمیت زبان‌شناختی، بازتابی از تعاملات علمی و فرهنگی جوامع عربی‌زبان و فارسی‌زبان و بخشی از میراث مشترک آن‌هاست.
متن کامل مقاله:
https://invisibleeast.site.ox.ac.uk/articles/document-month-1026-mostly-harmless-early-arabic-persian-lexicon-fragment
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید