جلال‌الدین همایی؛ احیاگر میراث ادب و فرهنگ ایران

1405/4/28 ۱۲:۴۰

جلال‌الدین همایی از برجسته‌ترین چهره‌های علمی و ادبی ایران در سدهٔ چهاردهم هجری شمسی است؛ اندیشمندی که نام او با پژوهش، تصحیح متون کهن، ادبیات فارسی، عرفان، فلسفه و تاریخ ایران پیوند خورده است.

دبا: جلال‌الدین همایی از برجسته‌ترین چهره‌های علمی و ادبی ایران در سدهٔ چهاردهم هجری شمسی است؛ اندیشمندی که نام او با پژوهش، تصحیح متون کهن، ادبیات فارسی، عرفان، فلسفه و تاریخ ایران پیوند خورده است. او نه‌تنها استادی کم‌نظیر در دانشگاه تهران بود، بلکه پلی میان سنت علمی حوزه‌های کهن و آموزش نوین دانشگاهی به شمار می‌رفت. بسیاری از پژوهشگران، همایی را از آخرین دانشوران «جامع‌الاطراف» ایران می‌دانند؛ شخصیتی که در علوم گوناگون از فقه و فلسفه تا نجوم، ریاضیات، ادبیات و تاریخ تبحر داشت. به مناسبت سالگرد درگذشت این استاد بزرگ، مروری بر زندگی، آثار و خدمات علمی او، فرصتی برای شناخت یکی از ماندگارترین مفاخر فرهنگ ایران است.

زندگی و دوران تحصیل

جلال‌الدین همایی در ۱۳ دی ۱۲۷۸ خورشیدی در محلهٔ پاقلعهٔ اصفهان و در خانواده‌ای اهل علم و ادب چشم به جهان گشود. پدربزرگ او، همای شیرازی، از شاعران شناخته‌شدهٔ عصر قاجار بود و فضای فرهنگی خانواده نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت علمی او داشت.

همایی از کودکی با قرآن، ادبیات فارسی و عربی و علوم مقدماتی آشنا شد و سپس نزدیک به بیست سال در مدارس سنتی اصفهان، به‌ویژه مدرسهٔ نیم‌آورد، نزد استادان بزرگی همچون آقا سیدمحمدکاظم کرونی، آقا سیدمهدی درچه‌ای و حاج‌آقا رحیم ارباب به تحصیل پرداخت. در این دوران، علاوه بر فقه و اصول، فلسفه، منطق، ریاضیات، نجوم، هیئت، بلاغت، عروض، تفسیر و حدیث را نیز فراگرفت و به درجه‌ای از دانش رسید که بعدها استادان بزرگ دانشگاه نیز به جامعیت علمی او اذعان داشتند.

ورود به دانشگاه و فعالیت‌های آموزشی

پس از پایان تحصیلات سنتی، همایی به تهران رفت و به تدریج در دارالفنون و سپس در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت. او سال‌ها در دانشکدهٔ ادبیات، تاریخ ادبیات، سبک‌شناسی، عروض و قافیه، بلاغت، عرفان اسلامی و متون کلاسیک فارسی را تدریس کرد.

روش تدریس او زبانزد دانشجویان بود. حافظه‌ای شگفت‌انگیز داشت و هنگام تدریس، صدها بیت شعر از حافظ، سعدی، مولوی، نظامی، صائب و دیگر شاعران را بدون مراجعه به کتاب از حفظ می‌خواند. شاگردانش نقل کرده‌اند که کلاس‌های او بیش از آنکه صرفاً درس باشد، مجلسی برای آشنایی عمیق با فرهنگ و تمدن ایران بود. بسیاری از استادان برجستهٔ نسل بعد، از جمله محمدعلی اسلامی ندوشن، مهدی محقق، علی‌اشرف صادقی و دیگر پژوهشگران نامدار، از آموزش‌ها و اندیشه‌های او بهره بردند.

آثار و پژوهش‌های علمی

بخش مهمی از شهرت جلال‌الدین همایی به تألیف و تصحیح آثار ارزشمند بازمی‌گردد. او بیش از پنجاه کتاب و صدها مقاله در زمینه‌های مختلف ادبی، تاریخی، فلسفی و عرفانی منتشر کرد.

از مهم‌ترین آثار او می‌توان به تاریخ ادبیات ایران، فنون بلاغت و صناعات ادبی، مولوی‌نامه، غزالی‌نامه، خیامی‌نامه، تصوف در اسلام، مولانا چه می‌گوید و مقام حافظ اشاره کرد. این آثار هنوز نیز از منابع معتبر دانشگاهی در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی محسوب می‌شوند.

یکی از بزرگ‌ترین خدمات همایی، تصحیح متون کهن فارسی و عربی بود. تصحیح کتاب التفهیم اثر ابوریحان بیرونی از شاهکارهای او به شمار می‌رود؛ اثری که به دلیل آشنایی عمیق همایی با ریاضیات و نجوم قدیم، همچنان از معتبرترین نسخه‌های این کتاب محسوب می‌شود. او همچنین آثاری مانند نصیحةالملوک غزالی، مصباح‌الهدایه و طربخانه را با دقت علمی فراوان تصحیح و منتشر کرد.

همایی؛ شاعر با تخلص «سَنا»

جلال‌الدین همایی تنها یک پژوهشگر نبود؛ او شاعری توانمند نیز بود و اشعار خود را با تخلص «سَنا» می‌سرود. شعرهای او آمیزه‌ای از سنت کلاسیک فارسی و اندیشه‌های عرفانی است. تسلط گسترده بر دیوان شاعران بزرگ باعث شده بود که سروده‌هایش از نظر استحکام زبان، صنایع ادبی و مضامین اخلاقی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

اگرچه شهرت علمی او باعث شد شاعری‌اش کمتر دیده شود، اما دیوان اشعار «سنا» نشان می‌دهد که همایی در شعر نیز شخصیتی ممتاز بوده است.

جایگاه علمی و ویژگی‌های شخصیتی

همایی نمونه‌ای کم‌نظیر از دانشمندان جامع‌الاطراف ایران بود. او بدون داشتن مدرک رسمی دکتری، چنان اعتباری در محافل علمی داشت که استاد بدیع‌الزمان فروزانفر درباره‌اش گفته بود: «دکتری نداشت، اما کسی بدون امضا و تأیید او دکتری نمی‌گرفت.» این جمله نشان‌دهندهٔ جایگاه استثنایی او در نظام علمی ایران است.

ویژگی مهم دیگر همایی، دقت علمی و امانت‌داری در پژوهش بود. او برای تصحیح هر متن، سال‌ها نسخه‌های خطی مختلف را بررسی می‌کرد و با دانش گستردهٔ خود، اختلاف نسخه‌ها را می‌سنجید. همین دقت باعث شده است که بسیاری از تصحیح‌های او هنوز اعتبار علمی خود را حفظ کنند.

همایی همچنین در شناسایی آثار تاریخی و مفاخر اصفهان نقش مهمی داشت و دربارهٔ تاریخ، فرهنگ و شخصیت‌های این شهر پژوهش‌های ارزشمندی انجام داد. او از نخستین پژوهشگرانی بود که در شناسایی آرامگاه صائب تبریزی و معرفی جایگاه ادبی این شاعر سهم مؤثری داشت.

درگذشت و میراث ماندگار

جلال‌الدین همایی در ۲۸ تیر ۱۳۵۹، برابر با ششم رمضان ۱۴۰۰ قمری، در ۸۱ سالگی درگذشت و در آرامستان تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.

جلال‌الدین همایی از آخرین دانشورانی بود که سنت علمی کهن ایران را با پژوهش دانشگاهی پیوند زد. او عمر خود را وقف آموزش، تحقیق، تصحیح متون و حفظ میراث فرهنگی ایران کرد و آثارش همچنان از منابع اصلی پژوهش در حوزهٔ ادبیات، عرفان و تاریخ به شمار می‌روند. یاد او تنها یاد یک استاد دانشگاه نیست، بلکه یاد نسلی از اندیشمندان است که دانش را رسالتی فرهنگی و ملی می‌دانستند. سالگرد درگذشت او فرصتی است تا از تلاش‌های خستگی‌ناپذیرش در پاسداری از زبان و فرهنگ فارسی یاد کنیم و میراث گران‌بهای او را به نسل‌های آینده معرفی کنیم.