1405/3/23 ۱۴:۲۰
نام محمدحسن گنجی در تاریخ علم ایران با جغرافیا، هواشناسی و آموزش عالی گره خورده است. او از دانشمندانی بود که در عرصۀ پژوهش تأثیری برجای گذاشت. امروز که سالروز تولد این دانشمند بزرگ است، فرصتی مناسب برای یادآوری نقش علم، آموزش و تلاش مستمر در جامعه بهشمار میآید.
دبا: نام محمدحسن گنجی در تاریخ علم ایران با جغرافیا، هواشناسی و آموزش عالی گره خورده است. او از دانشمندانی بود که در عرصۀ پژوهش تأثیری برجای گذاشت. امروز که سالروز تولد این دانشمند بزرگ است، فرصتی مناسب برای یادآوری نقش علم، آموزش و تلاش مستمر در جامعه بهشمار میآید.
محمدحسن گنجی در 21 خرداد 1291 در بیرجند چشم به جهان گشود. دوران کودکی و تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسۀ شوکتیه از نخستین مدارس نوین ایران، در همان شهر گذراند و از همان سالهای نخست، علاقۀ فراوانی به دانش و مطالعه داشت. او پس از پایان تحصیلات مقدماتی خود وارد دارالمعلمین عالی تهران شد و در رشتۀ تاریخ و جغرافیا به تحصیل پرداخت. استعداد و پشتکار او سبب شد بهعنوان دانشجوی ممتاز برای ادامۀ تحصیل به خارج از کشور اعزام شود و در دانشگاه ویکتوریا منچستر انگلستان در سال 1317 ش مدرک لیسانس تخصصی جغرافیا را از این دانشگاه دریافت کرد. سپس در 1331 ش با استفاده از بورس تحصیلی راهی ایالات متحده آمریکا شد و در دانشگاه کلارک تحصیلات خود را ادامه دهد. وی سرانجام موفق به درجۀ دکتری جغرافیا شد و با دانش روز جهان به ایران بازگشت.
بازگشت دکتر گنجی به ایران فصل تازهای در آموزش جغرافیا بود. در زمانی که جغرافیا بیشتر به حفظ کردن نام شهرها، رودها و کوهها محدود میشد، او نگرشی علمی و نوین به این رشته وارد کرد. گنجی معتقد بود جغرافیا علمی پویا و کاربردی است که میتواند در توسعۀ کشور، مدیریت منابع طبیعی، برنامهریزی شهری و شناخت بهتر محیط زیست نقشی مهم ایفا کند. از همینرو، او در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و نسلهای متعددی از دانشجویان را تربیت کرد. بسیاری از استادان برجستۀ جغرافیای ایران از شاگردان مستقیم یا غیرمستقیم او بودهاند.
یکی از مهمترین خدمات دکتر گنجی، بنیانگذاری نظام نوین هواشناسی در ایران بود. در دهۀ 1330 ش کشور فاقد سازمانی منسجم برای مطالعه و پیشبینی وضعیت جوی بود. گنجی با درک اهمیت اطلاعات هواشناسی برای کشاورزی، حمل و نقل، مدیریت منابع آب و زندگی روزمره مردم، تلاش گستردهای برای ایجاد تشکیلات علمی هواشناسی انجام داد. نتیجۀ این تلاشها، شکلگیری اداره کل هواشناسی کشور بود. که بعدها به سازمان هواشناسی کشور بدل شد. او سالها مدیریت این مجموعه را برعهده داشت و زیرساختهای علمی و فنی آن را توسعه داد. فعالیتهای علمی دکتر گنجی تنها به مدیریت و تدریس محدود نمیشد. او آثار علمی متعددی در زمینۀ جغرافیا و اقلیمشناسی تألیف و ترجمه کرد. نوشتههای او سالها بهعنوان منابع اصلی دانشگاهی مورد استفاده قرار گرفت و نقشی در گسترش دانش جغرافیا در ایران داشت. ویژگی مهم آثار او پیوند دادن دانش نظری با مسائل واقعی کشور بود و همواره میکوشید تا دانش جغرافیا در خدمت حل مشکلات جامعه قرار گیرد و از حالت صرفاً نظری خارج شود.
دکتر محمدحسن گنجی در دوران ریاست دکتر فضلالله رضا بر دانشگاه تهران، از 1347 ش به مدت یک سال معاون اداری و مالی دانشگاه تهران بود. پیش از آن از اردیبهشت 1342 تا مهر 1347 معاون پارلمانی وزارت راه بود. گنجی پس از پایان دورۀ معاونت دانشگاه تهران، مدتی بهعنوان مشاور دانشگاه تهران فعالیت میکرد. از خرداد 1353 رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران شد. او از معدود استادانی بود که همۀ مراتب دانشگاهی را از دبیری تا معاونت دانشگاه تهران پیمود. گنجی در بهمن 1354 با درجۀ استاد ممتاز بازنشسته شد. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ریاست مؤسسۀ آمزش عالی امیر شوکتالملک بیرجند را برعهده داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در زمانی که فضای سیاسی و اجتماعی کشور دستخوش هیجاناتی بود، دکتر گنجی مانند تنی چند از چهرههای دانشگاهی در سالهای نخست انقلاب با بیمهریهایی روبهرو شد. هرچند تحولات پس از انقلاب موجب دور شدن او از مناصب مدیریتی دانشگاهی شد، اما فعالیتهای علمی و پژوهشی او هرگز متوقف نشد و تا پایان عمر بهعنوان یکی از برجستهترین جغرافیدانان ایران، به تحقیق، تألیف و آموزش ادامه داد. دکتر محمدحسن گنجی از بدو فعالیت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به دعوت آقای سید کاظم بجنوردی ریاست مرکز، به همکاری دعوت شد و ریاست بخش جغرافیای مرکز را برای مدتی بر عهده داشت. وی از همان آغاز فعالیت این مرکز عضو شورای علمی آن بود. همکاری دکتر گنجی با مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی تا زمان درگذشت وی در تیر 1391 ادامه داشت. افزون بر آن در سالهای پس از انقلاب به دعوت برخی از شاگردانش که در مراکز دانشگاهی و پژوهشی کشور مناصبی داشتند، مانند دانشگاه شهید بهشتی، سازمان جغرافیایی ارتش و حتی برخی نهادهای دولتی به همکاری دعوت شد و فعالیت علمی خود را تا پایان عمر ادامه داد.
شخصیت علمی دکتر گنجی تنها در ایران شناخته شده نبود. فعالیتهای گستردۀ او در حوزۀ هواشناسی و اقلیمشناسی سبب شد در سطح بینالمللی نیز مورد توجه قرار گیرد. سازمان جهانی هواشناسی در سال 2001 م / 1380 ش، جایزۀ معتبر «دانشمند برتر جهان در حوزۀ هواشناسی» را به وی اعطا نمود؛ افتخاری که نشان دهندۀ جایگاه علمی او در سطح بینالمللی بود. افزون بر تواناییهای علمی، بسیاری از شاگردان و همکارانش از اخلاق نیکو، تواضع و روحیۀ آموزشی او سخن گفتهاند. با وجود شهرت و اعتبار فراوان همواره خود را یک معلم میدانست و علاقۀ بسیاری به انتقال دانش به نسلهای جوان داشت. او معتقد بود پیشرفت هر جامعهای از مسیر آموزش و پژوهش میگذرد و دانشگاه باید موتور محرک توسعۀ کشور باشد. همین نگاه باعث شد تا بیش از هفت دهه از عمر خود را صرف فعالیتهای علمی و پژوهشی و آموزشی کند.
*دستیار بخش جغرافیای دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید