مُکران نام کهن ایرانی برای شبه‌جزیره کره / مهران شفیعی نسب لنگرودی*

1405/3/5 ۰۸:۱۲

ایرانیان شبه‌جزیره و کشورهایی که اکنون کره می‌خوانیم را در گذشته‌های دور مُکران نامیده بودند که اکنون به فراموشی سپرده شده است و گردوغبار روزگار آن را پنهان کرده است، نگارنده در این نوشتار دلیل نامیده شدن آن به نام کهن و گواهان آن را در گذشته‌های دور و نزدیک آورده است. در گذشته نزدیک پژوهشگران نامهای دیگر کره و جزیره جنوب آن را در دوران اسلامی بررسی کردند اما نامهای مُکران و تیز از همه آنها کهنتر است.

دبا / چکیده: ایرانیان شبه‌جزیره و کشورهایی که اکنون کره می‌خوانیم را در گذشته‌های دور مُکران نامیده بودند که اکنون به فراموشی سپرده شده است و گردوغبار روزگار آن را پنهان کرده است، نگارنده در این نوشتار دلیل نامیده شدن آن به نام کهن و گواهان آن را در گذشته‌های دور و نزدیک آورده است. در گذشته نزدیک پژوهشگران نامهای دیگر کره و جزیره جنوب آن را در دوران اسلامی بررسی کردند اما نامهای مُکران و تیز از همه آنها کهنتر است. بسیاری از نامهای جغرافیایی مانند هند و چین و ... که اکنون بین‌المللی شده‌اند، ارمغان ایرانیان به جهان هستند. نامهای مُکران و تیز هم می‌توانست یکی از این نامها باشد اما بختشان بلند نبود. نگارنده در این مقاله تلاش می‌کند که این نامهای کهن را دوباره زنده کند و از مراکز فرهنگی درون و برون مرز می‌خواهد از بکاربردن نامهای جغرافیایی بیگانه پرهیز کنند و بجای آنها از نامهای کهن ایرانی که جغرافی‌دانان و دریانوردان ایرانی آنها را گذاشتند بهره ببرند. همچنین مُکران و تیز را می‌توان میراث فرهنگی ناملموس جغرافیای تاریخی ایران دانست.

واژه کلیدی: مُکران، جزیره تیز، کره، جغرافیای تاریخی، جای‌نام‌شناسی، میراث فرهنگی ناملموس

پیشینه پژوهش: در مقاله «نام قدیم کره در متون جغرافیایی و تاریخی» نوشته محمدباقر وثوقی ۱ تشابه موقعیت جغرافیایی و توصیفی سه سرزمین سیلا، بسیلا و کنگ‌دژ با کره به تفضیل بررسی شده است اما از مُکران و جزیره تیز نامی برده نشده است.

روش پژوهش: مطالعه کتابخانه‌ای نسخ کلاسیک و کهن جغرافیای تاریخی دوره اسلامی، جستجو در نشانها و نمادهای دولتی (سکه، اسکناس و ...) و یافتن گواهان در زندگی روزمره مردم (باورها، علایق) از راه گفتگو با شهروندان کشور مورد مطالعه.

پرسش و فرضیه: با خواندن کتابهای جغرافیایی دوره اسلامی به نامهای مُکران و جزیره تیز برمی‌خوریم. اما مُکران و تیز کجاست؟ آیا می‌تواند نام کهن شبه‌جزیره کره و جزیره ججو باشد.

مقدمه: چندین سال بود که خودآموز، کنجکاو و جستجوگر جغرافیای تاریخی، جغرافیای سیاسی و تاریخچه تقسیمات کشوری و سپس جغرافیای هنگام باستان پيش از تاريخ و سرآغاز تاريخی  و جغرافیای اساطیری۲ بودم که هنوز ادامه دارد و نگارنده در حال سر و سامان دادن به یافته‌های خود در درازای این سالهاست. بطورکلی جای‌نامها دو گونه‌اند: گونه نخست آنکه باشندگان یک سرزمین محل زندگی خود را نامگذاری می‌کنند. دو دیگر نامی است که مردمان برای سرزمین دیگری گذاشتن. پرسش این است که آیا ایرانیان برای کره نیز که جزئی از چین و ماچین بوده است بجز از سیلا، بسیلا و کنگ‌دژ مانند چین، هند، یونان، زنگبار و ... نام دیگری گذاشته بودند.

نشاني مُكران در دانش جغرافیای تاریخی ایرانیان آغاز دوره اسلامي:

الاعلاق النفيسه نوشته ابوعلی احمد بن عمر بن رُسته اصفهانی، جغرافی‌دان {دوره} اسلامی است. .... در سال ۲۹۰ ه {ق} ۹۰۲ میلادی و بقولی دیگر به سال ۳۱۰ ه {بیش از ۱۱۲۰ سال پيش به زبان عربي نگاشته شده است.} (قره‌چانلو ۶۷-۱۳۶۶: ۲۷۹) وی در زمان استاد رودکی و امیر اسماعیل سامانی می‎زیست.

در این کتاب می‌خوانیم: «و اما حدود دریاي هند از طرف مشرق از جزيره تِیز مُكران است تا بلاد چين و در سمت مغرب از انتهاي عدن آغاز مي‌شود.» (ابن‌رُسته اصفهانی ۱۳۶۵: ۹۹). از این عبارت برمی‌آید که جزیره تیز مُکران در چین و ماچین (شرق دور است) و باید آن را در جایی در کنار دریای چین ۳، ژاپن، تایوان و ... جستجو کرد. آیا می‌تواند شبه‌جزیره کره و جزیره ججو باشد.

در زیر کتایشناسی ابن‌رسته و الاعلاق النفیسه برای کسانی که بخواهند بیشتر بدانند آمده است.

کتابشناسی ابن‌رسته:

•          قره‌چانلو حسين. الاعلاق النفيسه، مجله علمی- پژوهشی مقالات و بررسيها ويژه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهيات و معارف اسلامی دانشگاه تهران. زمستان ۱۳۶۶ و بهار ۱۳۶۷. شماره ۴۴-۴۳. رويه ۲۸۴-۲۷۹.

•          روحانی سيدکاظم. نظری به کتاب الاعلاق النفيسه. مجله کيهان انديشه. بهمن و اسفند ۱۳۶۵. شماره ۱۰. رويه ۸۸-۸۵.

•          فضل‌الله امینی. الاعلاق النفیسه. مجله آینده. سال چهاردهم آذر تا اسفند ۱۳۶۷. شماره ۱۲-۹.

•          عنایت‌الله رضا. ابن‌رُسته و الاعلاق النفيسه. دايرةالمعارف بزرگ اسلامي.

https://www.cgie.org.ir/fa/article/223133

•          کراچکوفسکی ایگناتی یولیانوویچ. ۱۳۹۳. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران. انتشارات علمی و فرهنگی. رویه ۱۳۰-۱۲۹.

جستجو را می‌توان در کتابهایی بجز از آنچه در پیشینه پژوهش آمده بررسی کرد. در کتابهای «حدودالعالم من المشرق الی المغرب» که در سال ۳۷۲ ه‍ به زبان فارسی نوشته شده است، آثارالباقیه بیرونی، الملل و النحل شهرستانی، مُکران و جزیره تیز نیست. در کتاب عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات می‌خوانیم: بحدود مکران و تیز دابه‌یست بزرگ از دریا برآید و در آفتاب می‌نگرد و بی‌هوش گردد تا بوقت زوال چنان شود کی ۴ مرده، ملاحان بوی بازی کنند. چون آفتاب فرو رود زنده گردد، در آفتاب جان بدهد و از وی سیر نگردد. (طوسی: ۵۰) این مکران و تیز کجاست؟ بر کسی آشکار نیست.

داده‌های تکمیلی صحه‌گذار:

شراره گردآوری داده‌های بیشتر در حدود سال ۱۳۹۰ در پی پرسش و یک ربع گفتگو با گروهی از کارشناسان کره‌ای یک کارخانه سازنده ورقِ خودرو زده شد. گفتگو پس از نشست کاری روزانه هنگامی که برای مأموریت به ایران آمده بودند و من کارشناس یکی از خودروسازیها بودم انجام گرفت. مهمان ما گفت مُکران گونه‌ای اسْپَرَم 5 (سپرم: پهلوی) است که مردمان کره خیلی آن را دوست دارند و اکنون نام مکانهای عمومی بسیاری مانند رستوران و ... در کره است. سپس نگارنده دریافت:

مُكران 목란 (: هانگوگئو، چوسونمال ۶) مگنولیا سیبلدی (اویاما مگنولیا ۷)  است. نماد كره و اسپَرَم ملی کره‌شمالی هست. با یک جستجو ساده می‌توان جاهای عمومی به این نام را یافت.

در زیر نمونه‌های از مُکران در دو کشور کره امروزی دیده می‌شود. مُکران در نشان رسمی جمهوری کره در شکل ۱، اسکناس و سکه یادبود کره‌شمالی در شکلهای ۲و ۳.

شکل ۱: مُکران در نشان رسمی ۸ کره‌جنوبی

شکل ۲: مُکران پشت اسکناس ۲۰۰ وونی سال ۱۳۸۴ خیامی (۲۰۰۵ ترسایی) کره‌شمالی

در سال ۱۳۹۶ خیامی (۲۰۱۷ ترسایی) بانک مرکزی کره‌شمالی سکه یادبود نقره ضرب کرد به ارزش اسمی ۲۰ وون، قطر ۴۰ و ضخامت۳ میلیمتر، دارای ۳۱ گرم نقره ۹۹۹. (شکل ۳)

شکل۳: مُکران در سکه یادبود نقره ۲۰۱۷ کره‌شمالی

این گیاه سرده (گونه) و رنگهای گوناگونی دارد که برای نمونه در شکل ۴ دیده می‌شود.

شکل ۴: سرده‌ها و رنگهای گوناگون مُکران

در ۸۲.۸ کیلومتری جنوب شبه‌جزیره کره، جزیره‌ای بنام ججو (ججودو) 제주도 (: هانگوگئو( با مساحت ۱۸۳۳.۲ کیلومتر مربع می‌باشد. مساحت آن ۳۴۲.۲ کیلومتر مربع- بیشتر از مساحت جزیره مالت- بزرگتر از جزیره قشم است. بزرگترین جزیره کره در اقیانوس آرام می‌باشد. این جزیره به باور نگارنده همان است که ایرانیان آن را تیز۹ می‌نامیدند از این روی که این نام برگرفته از کوه آتشفشانی در مرکز آن به بلندای ۱۹۴۷ متر است که اکنون هالاسان 한라산 (: هانگوگئو( خوانده می‌شود. این کوه دریاچه دهانه آتشفشانی به نام بانگناکدام 백록담 (: هانگوگئو( (گوزن سفید) دارد۱۰. نام تیز برای کوهها پربسامد است مانند تیزکوه در دهستان بالالاریجان- جنوب غربی دماوند و جنوب سدلار- با بلندای ۳۳۸۳ متر، تیزکوه سرخه‌نی در شرق ورسک با بلندای ۲۹۷۰ متر و نیز کوهستان تیز۱۱ شرق مرکزی پنسیلوانا، ویرجینیا، ناکسویل تنسی۱۲، آتلانتا در ایالات متحده آمریکا و ورمیلیون غربی کانادا با بلندای ۳۰۵۰ متر. نوک کوه را در زبان فارسی ستیغ و تیغ گویند که در پیوند با تیز است.

بنابراین مسلم است که مُکران و تیز برابر شبه‌جزیره کره و جزیره ججو است و نامهای مُکران و تیز با کاهش سفر دریانوران ایرانی به آنجا از برای زمین‎لرزه سیراف و جابجایی چندباره کانونهای کشتیرانی (بندرهای کناره دریاهای پارس و مَکران) به ویژه پس از یورش مغول و ... به تندی رو به فراموشی سپرده شد، نامهای دیگر جای آن را گرفت تا اینکه در گذشته نزدیک کره خوانده شد.

لغزش تاریخی: مُکران را نباید با استانک مَکران بمرکز چابهار دربردارنده شهرستانکهاي راسك‌وفيروزآباد، کنارک، دشتياري، باهوکلات، قصرقند، نيك‌شهر و سرباز در جنوب استان بلوچستان (شفیعی نسب لنگرودی، ۱۳۹۹: ۴۳۹) و دنباله آن دربردارنده پنج‌گور، کیچ، گوادر، آواران و کوههای کیرتار در لسبیله تا دهانه رود مهران (سند) که- به عنوان بلوچستان انگلستان در دوره مظفری از ایران جدا کردند و- اکنون بخشهایی از ایالت بلوچستان پاکستان است و دریای مَکران که نام خود را از خشکی شمال خود می‌گیرد اشتباه کرد. این دریا را دریای عُمان نیز خواندند، از این روی که عمان بمرکز مسقط در جنوب آن است. برخی آن را بخشی از دریای پارس می‌دانستند.

الفاء- بحر الفارس و بحر الهند یکی‌اند متضاد، ... چون ربیع نزدیک آید پشت دریا نرم گردد و آنگه نرمتر بود کی آفتاب در جوزا آید، اول بحر فارس از فوهه (قوهه) دجله عوراء است تا تیزومُکران. (طوسی: ۹۸)

و نیز آن را نباید با استانک مُکریان بمرکز مهاباد دربردارنده شهرستانهای سلدوز، پیران، سردشت، بانه، سقز، بوکان، میاندوآب، تکاب اشتباه کرد. (شفیعی نسب لنگرودی، ۱۳۹۹: ۴۱۵)

طوسی (همدانی) نیز که در نیمه سده ششم ه ق کتابش را می‌نوشت و هنوز مغولان به ایران یورش نیاورده بودند نیز دچار لغرش شد و جزیره تیزومُکران را یک بار به خطا به جای تیز و مَکران بکار برد.

و اول حد دریای هند از جزیره تیزومُکرانست و آخرش تا بلاد صین. (طوسی: ۱۰۳) برای ویرایش گزاره باید جزیره پیرایش شود. شاید لغزش از کاتبان نسخ باشد.

در درازای تاریخ، جزیره تیز نیز با بندر تیس (طیس) در خلیج چابهار اشتباه گرفته شد.

جای خالی مُکران و تیز در روابط فرهنگی و دبیربادی۱۳ (دیپلماسی) ایران و دو کشور کره: دو کشور ایران و کره‌جنوبی از زمان تأسیس روابط دوجانبه، همکاریهای مناسبی در زمینه فرهنگی و آموزشی و تحقیقاتی به انجام رسانده‌اند که مهمترین اینها شامل برگزاری نمایشگاه مشهور شکوه پارسی با همکاری موزه ملی ایران در موزه ملی سئول، شب ایرانی، برگزاری جشنواره‌های نوروز، برنامه‌های متنوع گرامی‌داشت پنجاه و پنجمین سالگرد تأسیس روابط دوکشور در سال ۱۳۹۶، برگزاری نمایشگاه‌های متعدد صنایع دستی و جشنواره‌های فیلم و غذا و شرکت فعال در اکثر جشنواره‌ها و اکسپوهای فرهنگی می‌باشد (تارنمای سفارت ایران در کره‌جنوبی). افزون بر این هفته فرهنگی دوستی جمهوری دموکراتیک خلق کره و جمهوری اسلامی ایران ۲۴ اَردی‌بهشت ۱۳۸۵ با حضور سفیر برگزار شد (خبرگزاری مهر: ۱۳۸۵). جشنواره دوستی ایران و کره به مناسبت نامگذاري سال فرهنگي ايران و كره‌جنوبي از ۱۱ آذر ۱۳۹۶ به مدت يك هفته در برج ميلاد تهران برگزار شد (ايرنا: ۱۳۹۶). جشنواره دوستی ایران و کره‌جنوبی ۱۸ آبان ۱۳۹۷ با حضور سفیر یو جانگ هیان در تالار اندیشه حوزه هنری برگزار شد (خبرگزاری مهر: ۱۳۹۷). در همه این رویدادها جای مُکران و تیز خالی بوده است. وزارت امورخارجه، صداوسیما، وزارت آموزش و پرورش، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، وزارت فرهنگ و ارشاد، مؤسسات و انتشاراتی که در حوزه نقشه و جغرافیا کار می‌کنند، وزارت علوم به‌ویژه مراکز آموزش عالی در زمینه‌های تاریخ و جغرافیا و ایرانشناسی، سفارتخانه‌های دو کشور کره به‌ویژه بخشهای فرهنگی آنها مانند انجمن دوستی ایران و کره‌جنوبی۱۴، گروه دوستی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران و کره‌جنوبی، گروه دوستی پارلمانی کره‌جنوبی و جمهوری اسلامی ایران و ... در کار مهم پر کردن جای خالی مُکران و تیز باید بکوشند.

بهره سَخُن (نتیجه‌گیری): از آنجایی که نام مُکران بسیار کهنتر از نام کره- که اکنون بین‌المللی شده است- می‌باشد؛ پیشنهاد می‌شود این نام ایرانی جایگزین و در کوتاه مدت دستکم بصورت موازی، همراه نام کره در ایران برای این کشور و مردمانش احیاء و بکار برده شود. یادآوری این نکته بی‌مناسبت نیست که زنگبار نام ایرانی است که مردمان بومی آنجا پذیرفتند. برون‌نام  یونان، چین، هند و ... را نیز ایرانیان به این کشورها دادند که اکنون نام بین‌المللی‌شان است در صورتی که خودشان درون‌نام  هِلاس ، چونگ‌هوا (ژونگوآ، جون‌گو)  و بهارات گنراجیه را برای کشور خود برگزیند. بنابراین مُکران را می‌توان میراث فرهنگی ناملموس (معنوی)۱۵ جغرافیای تاریخی ایران دانست.

  قلهک- ۱۳۹۹ خیامی

منابع:

ابن‌رسته اصفهاني، ابوعلي احمد. (۱۳۶۵). الاعلاق النفيسه، ترجمه حسين قره‌چانلو، تهران: انتشارات اميركبير.

قره‌چانلو، حسين. «الاعلاق النفيسه» مجله علمی- پژوهشی مقالات و بررسيها ويژه فلسفه و کلام اسلامی (نشریه گروه تحقیقاتی) دانشکده الهيات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، شماره ۴۴-۴۳، (زمستان ۱۳۶۶ بهار ۱۳۶۷).

طوسی، محمد بن محمود بن احمد. (۱۳۹۱) عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

شفیعی نسب لنگرودی، مهران. (۱۳۹۹). پیامدهای فرهنگی تقسیمات کشوری و اداری ایران از ۱۳۱۶-۱۳۹۲ ه ش، تهران: انتشارات ندای تاریخ.

https://en.numista.com/catalogue/note204779.html

https://dprkoreawon.com/coins/ag/ag_2017/national_flower_mokran_silver_coin/

https://seoul.mfa.ir/portal/generalcategoryservices/13606

www.mehrnews.com/news/326016

https://www.irna.ir/news/82750091

https://www.mehrnews.com/photo/4453576/

پی‌نوشت:

* دانش‌آموخته کارشناسی ارشد ایرانشناسی از دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.

  ۱. وثوقی محمدباقر (۱۳۹۳) نام قدیم کره در متون جغرافیایی و تاریخی- یافته‌های نو در نسخه‌های خطی فارسی- مجله پژوهشهای تاریخی دوره ۶ شماره ۲ اسفند ۱۳۹۳ رویه ۱۵۰-۱۳۵.

۲.  Pišdadian & Kayanides (Prehistoric & Protohistoric Ancient Period)

۳.  دربردارنده دریاهای ژاپن و زرد امروزی که نامهای نویی هستند.

۴.  دابه جانور گیتیایی (حیوان طبیعی رودرروی حیوان مابعدالطبیعه). در متون کهن فارسی حرف ربط که را کی می‌نوشتند.

۵.  در فارسی امروز گُل خوانده میشود. اما گل (گل‌سرخ، گل‌محمدی) تنها گونه‌ای اسپرم و آن است که فرنگیان رُز و عرب وَرد گوید.

۶. زبان کره‌ای. نخستین شاخه جنوبی، دو دیگر شاخه شمالی.

۷.  Magnolia sieboldii (Siebold's magnolia, Korean mountain magnolia, Oyama magnolia)

۸.  Emblem 

۹.  tēz, tēž, tēx

۱۰.  Baengnokdam Volcanic crater lake

۱۱.  Sharp Mountain (Sharp Ridge)

۱۲.  Knoxville, Tennessee

۱۳.  دیپلمات برگرفته از واژه دپیرپات (: سغدی، پهلوی) و دبیرباد (: فارسی) است. برای آگاهی بیشتر بنگرید به: کتیبه ۱۶ سطریِ دیوار غربی شهر افراسیاب (: فارسی) در سمرکند. خروموف، آلبرت. (۱۳۸۱) سغدیان. انتشارات وزارت امور خارجه رویه ۴۷. فراسیاک (: پهلوی) فرَنگرسین (: اوستایی) بسیار به هراس اندازنده. همچنین خروموف، آلبرت لئونیدویچ. (۱۹۸۷). از رستم تا دیواشتیچ. دوشنبه. نشریات عرفان. رویه ۳۹

۱۴.  Iran- Korea Friendship Association

 ۱۵. Intangible Cultural Heritage (ICH).