اسطوره‌ها از سیاست می‌گویند / منیژه کنگرانی

1405/2/22 ۱۳:۰۲

بهمن نامورمطلق، در کتاب جدیدش کتاب «اسطوره‌کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی» با نگاهی تازه به شاهنامه و شخصیت کی‌کاووس، نشان می‌دهد که داستان‌های کهن تنها روایت‌های حماسی نیستند، بلکه می‌توانند راهنمایی برای فهم قدرت، مسئولیت و خطاهای انسانی در جهان امروز باشند.

نگاهی به کتاب «اسطوره‌کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی»

اسطوره‌کاوی که توسط دنی روژمون اندیشمند و متفکر سوئیسی مطرح شد یکی از قدیمی‌ترین و اصلی‌ترین رویکردهای اسطوره‌کاوی است که با داشتن دهها زیر رویکرد و سازگاری با پاردایم‌های دهه‌های اخیر توانسته است همچنان پویا و زنده مورد توجه باشد. پس از روژمون شیوه‌های مختلفی از رویکرد اسطوره‌کاوی توسط متفکرانی چون ژیلبر دوران، پیر برونل، هربره فیشر، میشل مفزولی، میشل کزنو و پیر سولیه مطرح شد که با داشتن تفاوت‌هایی، دارای شباهت کلی است و نیاز به بررسی جداگانه دارد.

به طورکلی رویکرد اسطوره‌کاوی روشی ترکیبی برگرفته از رویکرد تحلیلِ روانکاوی یونگ و روشهای مطالعاتِ اسطوره‌شناسی و نقد ادبی اسطورهای است. اگر موضوع روانکاوی تحلیل روان افراد است اسطوره‌کاوی روان جمعی و ناخودآگاه جمعی و اجتماعی را مورد توجه قرار می‌دهد. بدون این شناخت انسان همواره در معرض اجبار و محتومیتی نامحسوس فرض می‌شود. روژمون در مقدمه کتاب عشق و مرگ در صیرورت شناخت اساطیر نوشته است: زمانی که اساطیر را بهتر بشناسیم و از خاستگاه‌شان آگاهی یابیم و بدانیم منطق‌شان ما را به چه سمت و سویی رهنمون می‌گردد شاید بهتر بتوانیم خطری که ما را تهدید می کند بشناسیم و مسئولیت عشق خویش را بر عهده گیریم و به سمت صیرورت خویشتن خویش نیل کنیم و انگاه شاید آزادتر گردیم. از این رو اسطوره‌کاوی می‌تواند به عنوان رویکردی برای شناخت و حل بخشی از بحران‌های انسان معاصر بکار گرفته شود و معرفی مناسبی از عناصر تاثیرگذار بر فرهنگ و بحران‌های مرتبط با آن ارائه دهد.

کتاب اسطوره‌کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی با تاکید بر کی‌کاووس جدیدترین اثر دکتر بهمن نامورمطلق در حوزه اسطوره‌شناسی است که در اسفند ماه ۱۴۰۴، در انتشارات سخن منتشر شده است. نامورمطلق از نشانه‌شناسان و اسطوره‌شناسان معاصر ایرانی است که آثار متعددی در حوزه اسطوره از وی منتشر شده، آثاری چون مجموعه اسطوره‌شناسان، «اسطوره‌کاوی عشق در فرهنگ ایرانی»، «درآمدی بر اسطوره‌شناسی»، «اسطوره شهر اصفهان» و... . نامورمطلق در اثر جدیدش تلاش دارد با رویکردی نوین در گفتمان اسطوره‌پژوهی معاصر به مفهوم شهریاری و الگوهای رفتاری ایشان در سنت حماسی ایرانی بپردازد و نسبت یا پیوند میان اساطیرکهن ایرانی و مسائل مختلف جامعه چون قدرت، مشروعیت و اخلاق سیاسی و اجتماعی را نشان دهد. «فرمانروایی»، «حکمرانی» یا به گفته مولف «شهریاری» از مهمترین عناصر سیاسی-اجتماعی و پیشرفت است که در همه جنبه‌های زندگی فردی و جمعی، آموزشی و حرفه‌ای؛ و امثال آن تاثیرگذار است.

شهریاری در اسطوره‌شناسی و فرهنگ ایرانی نیز به‌عنوان یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا نحوه توزیع قدرت در یک جامعه و طبقات و نهادهای اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی-سیاسی و دینی-اداری را دربر می‌گیرد و نشان از نسبت قدرت شاه و خدایان و پهلوانان و مردم دارد. نویسنده مبحث را با این سوالات آغاز می‌کند: شهریاری یا فرمانروایی در فرهنگ ایرانی چه ویژگی‌هایی دارد و می‌توان از آنها در دوره معاصر نیز بهره برد؟ آیا اسطوره‌شناسی ایرانی می‌تواند ادعای یک الگوی ویژه‌ برای شهریاریِ آرمانی داشته باشد؟

مولف در ادامه اذعان داشته که برای این پژوهش افزون بر منایع دست اول، از دو دسته آثار بهره بیشتری برده است: متون کهن ایرانی مانند یشت‌ها، بندهش، ... و دوم شاهنامه و آثار پساشاهنامه‌ای. زیرا «شاهنامه»، یک «شهریارنامه» است و به موضوع قدرت نزد تقریباً پنجاه فرمانروا در ایران تا پیش از اسلام می‌پردازد. نامورمطلق می‌کوشد با رویکرد اسطوره‌کاوی و با تکیه بر شاهنامه، تصویری چند لایه از شهریاری ارائه دهد. تمرکز کتاب بر شخصیت کی‌کاووس متمرکز است. پادشاهی که دارای فره ایزدی و مشروعیت الهی است اما گرفتار جاه‌طلبی‌ها و ضعف‌های فردی و اخلاقی خود نیز هست.

کی‌کاووس بارها با توجه به پند و پیشنهاد خردمندان از بحران عبور می‌کند اما در نهایت با تصمیمات شتابزده و بی‌تدبیری و بی‌اعتنایی به اندرز و مشورت بزرگان و خردمندان، به بیراهه می‌رود و فره از او می‌گریزد و موجبات ناکامی او را فراهم می‌کند. کتاب بر نقش خردمندان و اندرز و دانش جمعی در هدایت شهریاری تاکید دارد و الگویی نمادین از هر نوع قدرتی را نشان می‌دهد که از حدود اخلاقی و خرد جمعی و نظم الهی عبور کند. نویسنده در سیر کتاب از سطح روایت‌های حماسی فراتر رفته و ضمن واکاوی این شخصیت ناکامی‌ها، هوس‌ها و تضادهای درونی و لایه‌های عمیق‌تر معنا را بررسی کرده و نشان‌دهنده آن است که شاه بدون خردمندان و پهلوانان توان لازم برای حفظ قلمرو و قدرت را ندارد و قدرت سیاسی و قدرت حماسی و خردورزی در تعامل و تعادل با یکدیگرند.

کتاب در ۱۱ فصل و۳۹۴ صفحه تنظیم شده است که به ترتیب به موضوعات «شهریارشناسی»، «از شهریور تا شهریار»، «شهریاری تا پیش از کاووس»، «کی‌کاووس»، «داستان پرواز»، و شخصیت‌های تاثیرگذار بر کی‌کاووس» چون اوشنر، گاو مرزنما، سودابه، افراسیاب، رستم، ساوول و دیوانش می‌پردازد که طبق رویکرد کتاب از ایشان به عنوان الگوهای شخصیتی آنیما و آنیموس مثبت و آنیما و آنیموس منفی یاد شده است. کتاب با پسگفتار و کتابشناسی پایان می‌یابد.

کتاب نشان می‌دهد که چگونه درون فرد، آیینه برون و برون فرد، آیینه درون اوست و درون شخصیت‌ها به واسطه کنش‌های بیرونی ایشان شناسایی می‌شود و با خوانش یکی می‌توان به دیگری پی برد. در سطح کلان‌تر، نزدیکان و مونسان شهریار بر شخصیت وی تاثیرگذار هستند و فقدان دانشمندان و خردمندان و مصلحان در جامعه و دور کردن ایشان از جایگاه قدرت می‌تواند موجب ضعف شهریاری شده و جامعه را به انحراف بکشد. اگر آنیمای مثبت که لازمه گرفتن تصمیم درست و خردمندانه است، طرد و غریزه و آنیمای منفی حاکم شد، گمراهی سیطره می‌یابد. در شهریاری این فقدان بیشتر محسوس و موجب خسارت و فساد و تباهی جامعه می‌گردد. نویسنده کتاب را با این نکته به پایان می‌برد: شخص فرمانروا مانند دیگران یک نفس با قابلیت دگرگونی و تغییر دارد، این دگرگونی می‌تواند به سوی نیکی یا بدی و بلندی یا پستی سوق یابد. پادشاهی مانند کاووس در فراز و نشیب روانی و انتخاب‌های خود در نهایت پادشاهی را واگذر کرد.

از نقاط قوت کتاب، افزون بر نثر آکادمیک و روان، می‌توان به روش شناختی آن اشاره کرد. نویسنده که با کزنو در ارتباط بوده و ملاقات داشته، توانسته است ضمن معرفی قابل فهم از روش اسطوره‌کاوی کزنو و سولیه، با تغییر و منطبق کردن آن با موضوع خود و بهره‌گیری از اسطوره‌های ایرانی، روش اسطوره‌کاوی را بومی و قابل دریافت کرده و از روایت‌های اسطوره‌ای به عنوان متونی زنده، برای فهم وضعیت سیاسی و اجتماعی معاصر و حکمرانی به کارگیرد که نشان می‌دهد اسطوره‌ها همچنان می‌تواند صورت‌بندی از تجربه‌های انسانی ارائه کند و پاسخگوی دغدغه‌های انسان درباره قدرت اخلاق و مسئولیت باشد.

در پایان می‌توان گفت کتاب «اسطوره‌کاوی در فرهنگ ایرانی» تالیف بهمن نامور مطلق، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی، اثری تخصصی است که با هدف بومی‌سازی رویکرد اسطوره‌کاوی و کاربرد آن در مطالعات بومی در فرهنگی ایرانی تالیف شده و به یکی از موضوعات مهم در جوامع انسانی، یعنی فرمانروایی می‌پردازد و خواندن این کتاب برای همه مخاطبان به ویژه اسطوره‌شناسان و پژوهشگران اسطوره سودمند خواهد بود. توجه به چنین پژوهش‌های آکادمیکی برای عمق بخشی به پژوهش‌ها و تحقیقات ایرانی در عرصه اسطوره به خصوص اسطوره‌های ایرانی اهمیت دارد و موضوعی که نباید از آن غفلت کرد.

کتاب «اسطوره کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی با تاکید بر کی‌کاووس» در ۳۹۵ صفحه، با جلد شمیز، در قطع رقعی به عنوان بیستمین شماره از مجموعه نظریه ادبی نشر سخن به چاپ رسیده است.

عضو هیات مدیره انجمن هنر و ادبیات تطبیقی

منبع: ایرنا