برج نوش

برج نوش \borj-e nūš\، بنایی از دورۀ قاجار واقع در شمال حصار قدیم تهران، در جنوب محوطۀ باغ ایلخانی. این بنا در دورۀ ناصری تخریب شد، اما تا اواخر دورۀ قاجار، خیابان ضلع جنوبی آن، که امروزه سرهنگ سخایی نام دارد، به نام خیابان برج نوش شهرت داشت.
برج نوش را فتحعلی شـاه قاجـار (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797-1834 م)، برای یکی از همسرانش، نوش‌آفرین خانم، ساخته بود (عضدالدوله، 15). نوش‌آفرین دختر بدر خان زند بود. پس از آنکه آقا محمد خان قاجار پدر او را کور کرد، فتحعلی شاه نوش‌آفرین را به ازدواج خود درآورد. فتحعلی شاه به او علاقۀ بسیار داشت، به‌طوری‌که در بازگشت از جنگ با روس به سلیمان میرزا نامه نوشت که تا خمسه (زنجان) به استقبال او بیاید و نوش‌آفرین را نیز با خود بیاورد (همانجا؛ بامداد، 6/ 278، حاشیۀ 1).
در منابع، از سرنوشت و چرایی تخریب بنای برج نوش سخنی به میان نیامده است؛ حتى تاریخ دقیق تخریـب آن نیز روشن نیسـت (نک‍ : همانجا). گفته‌اند این عمـارت در 1277 ق، به همراه باغ ایلخانی به فرخ خان امین‌الدوله واگذار شد (افشار، 16). در نقشۀ ترسیمی عبدالغفار به تاریخ 1309 ق/ 1892 م، برای جانمایی این مکان، از تعبیر «محل برج نوش، خانۀ جنـاب صاحب‌جمع» استفاده شـده است که نشان از آن دارد که اصل بنا در این تاریخ باقی نمانده، و عمارت دیگری در آن ساخته شده بود. گویا از عمارت برج نوش هیچ عکس یا تصویری بر جای نمانده است. گفته‌اند نمای بیرونی برج نوش کاشی‌کاری داشته است (هدایت، 1). پس از تخریب بـرج نـوش، تا مدتها محل بنا و خیابان مشرف بر آن به نام اراضی و خیابان بـرج نوش شهرت داشت (نک‍ : اصفهانیـان، 2/ 56؛ اعتمـادالسلطنه، المآثر ... ، 122). سالور (عین‌السلطنه) گزارش کرده که زمینهای اطراف برج نوش در دورۀ نـاصـرالـدیـن شــاه (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1895 م) فروخته، و از شمار املاک دیوانی و مالکیت دولتی خارج شده است (3/ 1830).
در منابع تاریخی، اشاره‌هایی به برج نوش شده است؛ برای نمونه، عباس میرزا ــ نایب‌السلطنۀ فتحعلی شاه ــ هنگامی‌که به تهران آمد، به خواست فتحعلی شاه در عمارت برج نوش اقامت گزید (خاوری، 3/ 864؛ اعتمادالسلطنه، تاریخ ... ، 3/ 1615). همچنین حسنعلی میرزا فرمانفرما، پسر پنجم فتحعلی شاه، در زمان سلطنت محمد شاه شکست خورد و به تهران فرستاده شد. او در 1251 ق، چندی را در برج نوش در حصر به سر برد و سرانجام بر اثر بیماری وبا درگذشت (همانجا؛ عضدالدوله، 251).

مآخذ

اصفهانیان، کریم و دیگران، اسناد تاریخی خاندان غفاری، تهران، 1385 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، 1367 ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1363 ش؛ افشار، ایرج، تعلیقات بر سفرنامۀ فرخ خان امین‌الدوله حسین سرابی، به کوشش کریم اصفهانیان و قدرت‌الله روشنی، تهران، 1361 ش؛ بامداد، مهـدی، شـرح‌حال رجال ایـران، تهران، 1363 ش؛ خاوری شیرازی، فضل‌الدین عبدالنبی، تاریخ ذوالقرنین، به کوشش ناصر افشارفر، تهران، 1380 ش؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ عضدالدوله، احمد میرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1355 ش؛ هدایت، مهدیقلی، خـاطـرات و خـطـرات، تـهـران، 1363 ش.

مسعود تاره