بربریها

بربریها \barbarīhā\، کوچه‌ای در محلۀ دولت در تهران عهد ناصری. 
با مقایسۀ نقشه‌های تهران در دورۀ پهلوی دوم می‌توان دریافت که این کوچه بین سالهای 1338-1340 ش تخریب و تعریض شـده، و بخش جنوبـی خیابان ملت کنونـی را تشکیل داده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 248-250). 
نام کوچۀ بربریها برگرفته از نام قوم هزاره، یکی از اقوام بزرگ ساکن در افغانستان، است که در خراسان با نام بربری خوانده می‌شده‌اند. بیشتر مردمان این قوم را شیعیان دوازده‌امامی تشکیل می‌دهند. از تاریخِ آمدن بربریها به تهران، آگاهی چندانی در دست نیست. برخی از پژوهشگران پیشینۀ سکونت بربریها را در تهران به زمانۀ سلطنت آقـا محمد خان قاجـار (سل‍ 1210-1211 ق/ 1796- 1797 م) می‌رسانند (نک‍ : ابوترابیان، 168)؛ اما با توجه به نقشۀ ناسکوف که در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار، در 1241-1242 ق/ 1826 م ترسیم شده است، در جای کوچۀ بربریها، چندین باغ و جالیزار ترسیم شده، و خانه‌های مسکونی در آنجا جانمایی نشده است. ازسوی‌دیگر، با توجه به این نقشه و نقشۀ برزین، که در زمان سلطنت محمد شـاه قاجار (سل‍ 1250-1264 ق/ 1834- 1848 م) از تهران ترسیم شده، در آن زمان، زمین خالی غیرمسکونی در محدودۀ شهر تهران در درون حصار شاه‌تهماسبی برای خانه‌سازی به میزان کافی وجود داشته و نیازی به ساخت خـانه در بیرون از حصار تهران نبوده اسـت (نک‍ : تهران‌نگاری، 3، 5). به گمـان قوی، این کوچه در عهد ناصرالدین شاه قاجار، پیش از تخریب حصار ناصری، زمانی‌که دیگر در تهران زمین خالی برای سـاخت‌وسـاز باقی نبوده، در بیرون از حصار تهران، در فاصله‌ای اندک از ضلع شمالی باروی تهران ساخته شده، و رفته‌رفته بـه یک محله بدل گردیده است که در منابع دورۀ قاجار به محلۀ بربریها ( آمار ... ، 339) یا سرتخت بربریها (پولاک، 16) خوانده می‌شده است. 
تا پیش از تخریب حصار تهران در عهد ناصری، این محله براساس آمار سـال 1269 ق، دارای 6 دکان و یک مسجد و 29 باب خانه بوده است (نک‍ : آمار، همانجا). پس از گسترش تهران، بنابر نقشۀ عبدالغفار، که حدود 40 سال پس از گردآوری آمار مذکور ترسیم شده، محله از غرب به کوچۀ بربریها، از شمال به کوچه‌های باغ وقفی در جنوب عمارت مسعودیه، از شرق به کوچۀ مسجد سراج‌الملک و از جنوب به خیابان چراغ‌گاز محدود بوده است (نوربخش، 1008). برخی از خانه‌های محل آب‌انبار داشت (سالور، 3/ 1988) و گویا قناتهایی از زیر آنها می‌گذشته و به نظر می‌آید تا دورۀ پهلوی نیز چنین بوده است (سردادور، 413، 414). 
پس از توسعۀ شهر تهران و تخریب حصار شاه‌تهماسبی در عهد ناصری، محلۀ بربریها ذیل محلۀ دولت قرار گرفت؛ در آمار 1317 ق، بناهای این محله، ازجمله تکیۀ بربریها، ذیل گذر شعبان، چراغ‌گاز و توابعش گزارش شده است (نک‍ : آمار، 393، 394). نام بربریها از این دوره به کوچه‌ای منتسب شد که در نقشۀ عبدالغفار از 1309 ق، از یک سو به خیابان چراغ‌گاز می‌رسید و از سوی دیگر به میدانچه‌ای مستطیل‌شکل محدود بوده است که در این دوره به «سرتخت بربریها» شهرت یافت (ابوترابیان، 167). در این میدانچۀ مستطیل‌شکل، دکانهای بقالـی، قصابی، عکاس‌خانۀ میرزا عبدالباقی ــ عکاس معروف قاجاری که روی نقشۀ عبدالغفار نیز محـل عکاس‌خانه‌اش معین شده است ــ و کاروان‌سرایی جای داشته‌اند (سالور، 3/ 1970). بااین‌حال، به نظر می‌آید که مردم بناهای آن محل را بـه محلۀ سرتخت بربریها می‌شناختند و از کوچه‌پس‌کوچه‌های سرتخـت بربریها یـاد می‌کردند (نک‍ ‍: همـو، 9/ 6820). در کوچۀ بربریها تکیه‌ای نیز به نام تکیۀ بربریها بر پا شده بود (نک‍ : تهران‌نگاری، 35) که مجالس تعزیۀ ائمه و اصحاب در آن برگزار می‌شد (نک‍ : گزارشها ... ، 1/ 208، 217، 226). این تکیه در نقشۀ عبدالغفار (1309 ق/ 1892 م) جانمایی شده است (نک‍ : ه‍ د، بربریها، تکیه). 
کوچۀ بربریها محل اقامت اشخاص سرشناس و محل رخداد وقایع مهمی بوده است. کنت دُ مونت‌فرت، که برای تشکیل نظمیه و ایجاد نخستین نظم‌نامۀ پلیس در عهد ناصرالدین شاه استخدام شد، ازجمله کسانی است که در سرتخت بربریها اقامت داشت و صاحب چند قهوه‌خانه (اعتمادالسلطنه، 617) یا میخانه (ابوترابیان، 31) حوالی این کوچه بوده است. ترور محمدعلی شاه نیز از مهم‌ترین وقایعی است که در نزدیکی سرتخت بربریها رخ داد (سالور، 3/ 1970-1973، 1988- 1989). این کوچه همچنین مکان داستان‌پردازیهای رمان‌نویسان معاصر بوده است (سردادور، 413). 
کوچۀ بربریها از 1304 ش، هم‌زمان با همکاری بربریها با قیام کلنل پسیان، تا 1316 ش که رضا خان آنها را تخت‌قاپو کرد، آسیبهای بسیار دید و ساختار محله‌ فروپاشید (ابوترابیان، 169). این کوچه تا اواخر دهـۀ 1300 ش، با نـام تخت بربریها شهـرت داشت (نک‍ : تهران‌نگاری، 104)؛ اما این نام در اسناد رسمی دوامی چندان نداشت و در نقشۀ تهران از 1328 ش، بخش جنوبی آن به امامی هروی تغییر نام یافت (نک‍ : تهران‌نگاری، 170). در نقشۀ تهران 1333 ش هم که ادارۀ آمار عمومی تهیه و منتشـر کرد، نـام آن بخش بـه کوچۀ «امـامی اهـری» تغییر یافته است (همان، 210، 215). البته به نظر می‌آید که تا مدتها بعد، مردمْ این کوچه را به «کوچۀ تخت بربریها» می‌شناختند (سردادور، همانجا). سرانجام کوچۀ بربریها در 1340 ش، تخریب و تعریض و به خیابان ملت کنونی (اکباتـان پیشین) الحـاق شـد (نک‍ : تهـران‌نگـاری، 258؛ ابوترابیان، 167، 168). بخش جنوبی این خیابان امروزه از ایستگاه مترو ملت تا خیابان امیرکبیر را تشکیل می‌دهد (نک‍ : نقشه). 

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، 1368 ش؛ ابوترابیان، بهنام، قصه‌های مسعودیه، تهران، 1395 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1345 ش؛ پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه ( ایران و ایرانیان)، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، 1368 ش؛ تهران‌نگاری؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374-1380 ش؛ سـردادور، حمـزه، کیمیاگـران، تهـران، 1371 ش؛ گزارشهای نظمیه از محله‌های تهران، به کوشش انسیه شیخ‌رضایی و شهلا آذری، تهران، 1377 ش؛ نوربخش، مسعود، تهـران بـه روایـت تـاریخ، تهـران، 1380 ش. 

فرزاد زره‌داران