بانک ملی ایران، شرکت چاپ و نشر

بانک ملّی ایران، شرکت چاپ و نشر \šerkat-e čāp va našr-e bānk-e mellī-ye īrān\، چاپخانه و مرکز انتشارات متعلق به بانک ملی ایران، واقع در مجموعۀ بانک ملی در خیابان فردوسی (تأسیس: 1312 ش). 
نیاز به داشتن امکانات چاپخانه‌ای برای مجموعۀ بانک ملی ایران به‌عنوان مهم‌ترین مؤسسۀ مالی دولتی در دورۀ پهلوی اول، از آغاز کار بانک ملی به‌روشنی احساس می‌شد. در نخستین اقدام در 1312 ش، چاپخانه‌ای کوچک در زیرزمین یکی از ساختمانهای بانک (بنای ادارات مرکزی) آغـاز به کـار کرد. دامنۀ فعـالیت این چاپخـانه محدود بود و اسکناسهایی که ازسوی بانک ملی برای نخستین بار چاپ می‌شدند، در این چاپخانه مُهرِ تاریخ می‌خوردند. در این زمان، ماشینهای موجود در چاپخانۀ بانک ملی توان پاسخ‌گویی به نیازهای مطبوعاتی این مؤسسۀ مالی را نداشت («چاپخانه ... »، 6). 
پس از چندی، هیئتی ازسوی بانک ملی برای خرید ماشینهای جدید چاپ به اروپا گسیل شد. بانک ملی پس از بررسی گزارش هیئت اعزامی، سفارش چندین ماشین چاپ را داد؛ دو دستگاه ماشین چاپ افست، 7 دستگاه ماشین دو و چهاربرگی، 4 دستگاه ماشین نیم‌برگی لترپرس (چاپ مسطح) و نیز تجهیزات مربوط به فرم‌بندی و دستگاههای گراورسازی در شمار این سفارشها بودند. پس از راه‌اندازی تجهیزات جدید روشن شد که استفاده از برخی دستگاههای خریداری‌شده، نیازمند متخصصان دوره‌دیده است. برای نمونه، بانک ملی برای کار با ماشینهای افست به‌ناچار از متخصصان آلمانی استفاده کرد که در چاپخانۀ مجلس شورای ملی کار می‌کردند (همانجا). به نظر می‌رسد چاپخانۀ بانک ملی پیش از دی‌ماه 1317، که برای نخستین بار یک شماره از مجلۀ بانک ملی ایران (شم‍ 31) را به چاپ رساند، امکان چاپ کتاب و نشریه را نداشت. در سالهای پایانی دورۀ پهلوی اول از چاپخانۀ بانک ملی با عنوان «بنگاه چاپخانۀ بانک ملی» هم یاد شده است. 
 چاپخانۀ بانک ملی با گذر زمان بیشتر تجهیز شد و دامنۀ کار آن گسترش یافت. تجهیزات چاپخانه در 1334 ش عبارت بودند از: 3 دستگاه ماشین دستی و پایی، 6 دستگاه ماشین خودکار کوچک، 9 دستگاه ماشین سیلندری دو، سه و چهار ورقی، 20 دستگاه گراورسازی و عکاسی، 3 دستگاه ماشین افست، 3 دستگاه ماشین حروف‌چینی و 39 دستگاهِ صحافی. شمار کارکنان چاپخانه نیز به 200 تن می‌رسید (گلپایگانی، 416-417). 4 دهه پس از آغاز به کار چاپخانۀ بانک، این مجموعه 300 کارمند داشت که بیشتر آنها در شعبه‌های حرفه‌ای مانند صحافی، حروف‌ریزی، فرم‌بندی، گراورسازی، افست و مانند آن کار می‌کردند. این چاپخانه در 1349 ش، توانایی آن را داشت که روزانه حدود 500 کیلو حروف سربی را حروف‌چینی و آمادۀ چاپ‌زدن کند. همچنین می‌توانست روزانه 10میلیون برگ در قطع ربعی (12 در 19 سانتی‌متر) به چاپ برساند («چاپخانه»، همانجا). 
ریاست چاپخانۀ بانک ملی در طول چند دهه فعالیت آن برعهدۀ چندین تن بود. میرزا علی‌اکبر خان مشیر سلیمی تهرانی، مدیر مجله‌های مربی و گلهای رنگارنگ، نخستین مدیر چاپخانۀ بانک ملی بود و پس از انتقال از وزارت فرهنگ به بانک ملی، به این سمت گمارده شد. پس از او، چند تن دیگر به نامهای مصطفى مقدم، نیرومند، لاجوردی و اسعدی و در 1332 ش، حسین شفیعی ریاست چاپخانه را بر عهده داشتند. شفیعی پیش‌تر رئیس چاپخانۀ شرکت دخانیات بود و همکاری خود را با چاپخانۀ بانک ملی از 1322 ش به‌عنوان بازرس فنی آغاز کرد (همان، 6-7؛ گلپایگانی، 416). 
حسین میرزای گلپایگانی فهرستی با عنوان مدیران چاپخانۀ بانک ملی ارائه کرده است که با فهرست رؤسای چاپخانه تفاوت دارد. به گفتۀ او مدیران چاپخانه به ترتیب قدمت عبارت بودند از: میرزا علی‌اکبر سلیمی، توسلی و آدیس برخورداریان که تا 1322 ش در بانک فعالیت داشت. همچنین از شماری کارگران قدیمی چاپخانۀ بانک یاد کرده است که هریک در گذر زمان در رشتۀ خود به استادی شناخته می‌شدند؛ حسین بشیری و جواد محسنی به‌عنوان متخصص ماشین افست، کنگرلو (مدیر چاپخانۀ کنگرلو)، و ابراهیم پازوکی متخصص گراورسازی و لیتوگرافی از این شمارند (همو، 417، 419). همچنین شماری از پیش‌کسوتان صنعت چاپ در خاطرات خود، از چاپخانۀ بانک ملی سخن دارند. غلامرضا بلوچ در خاطراتی از چاپخانۀ بانک ملی یاد کرده است. به گفتۀ او، شعبۀ مرکزی چاپخانۀ بانک ملی مسئولی به نام حاج احمد محبت داشـت و مدیر چاپخـانۀ آدیـس برخورداریـان بود (نک‍ : دمیرچی، 148). 
چاپخانۀ بانک ملی در چند زمینه فعالیت داشت. ازجمله فعالیتهای درون‌سازمانی چاپخانه تهیۀ فرمها و برگه‌های موردنیاز بانک ملی و نیز چاپ اوراق بهادار، سالنامه‌های اختصاصی بانک ملی، و نشریات وابسته به بانک بود («چاپخانه»، 7). این شرکت افزون‌بر رفع نیاز سازمانی بانک، سفارشهایی از بیرون را نیز می‌پذیرفت. شرکت واحد اتوبوس‌رانی تهران در 1342 ش، با عقد قراردادی، چاپ بلیت اتوبوس را بر عهدۀ چاپخانۀ بانک ملی گذارده بود («مصاحبه ... »، 79-80). همچنین بلیتهای شرکت هواپیمایی ملی ایران در سالهای پایانی دهۀ 1340 ش، در این شرکت چاپ می‌شد (همانجا). 
در طول فعالیت چاپخانۀ بانک ملی، کتابهای پرشماری در آن به چاپ رسیده است؛ چاپ نفیس قرآن کریم، موسوم به «قرآن آریامهر» از این شمار است که چاپ آن 6 ماه به طول انجامید («چاپخانه»، همانجا). این چاپخانه به روزگار وزیری اسماعیل مرآت در وزارت فرهنگ از 1317 تا 1320 ش، کتابهای دبیرستانی را به چاپ می‌رساند. همچنیـن چـاپ چندین مجلد از لغت‌نـامۀ دهخدا در ایـن چاپخانه انجام پذیرفت (گلپایگانی، 417). 
چاپخانۀ بانک ملی پس از پیروزی انقلاب اسلامی همچنان فعالیت داشت و گسترش بیشتر یافت. این چاپخانه که امروزه با عنوان «شرکت چاپ و نشر بانک ملی ایران» شناخته می‌شود، نخستین دارندۀ گواهینامۀ ISO 9002 در صنعت چاپ ایران است. امروزه این شرکت توانایی چاپ کارتهای هوشمند و چک‌پولهایی با ضریب امنیتی بالا دارد. در 1383 ش، این مؤسسه شامل بخشهایی ازجمله سولۀ تولیدی اوراق بهادار، ساختمان اوراق بهادار، سولۀ تولید چاپ روزنامه و کتاب، سولۀ انبار مواد اولیه، مجموعۀ ورزشی، ساختمان آموزشی و ساختمانهای پشتیبانی و امنیت بود («شرکت ... به ... »، بش‍‌ ). شرکت چاپ و نشر بانک ملی در 1396 ش، در جشنوارۀ ملی تخصصی صنعت چاپ کشور مقام اول را احراز کرد («شرکت ... اول ... »، بش‍‌ ). 

مآخذ

«چاپخانۀ بانک ملی ایران از تولد تا بلوغ»، اخبار داخلی بانک ملی ایـران، تهـران، 1349 ش، شم‍ 11؛ دمیرچی، اسمـاعیل، گفت‌وگو با قبیلۀ چاپ، تهران، 1391 ش؛ گلپایگانی، حسین میرزا، تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 قمری تا 1320 شمسی)، تهران، 1378 ش؛ «شرکت چاپ و نشر بانک ملی ایران اول شد»، اخبار بانک (مل‍‌ )؛ «شرکت چـاپ و نشر بانک ملی ایران به شهـر چـاپ و نشر تبدیل شد»، پورتـال خبری بـانک ملی ایران (مل‍‌ )؛ «مصاحبۀ مدیرعامل شرکت واحد دربارۀ وضع اتوبوس‌رانی تهران»، بورس، تهران، 1342 ش، شم‍ 5؛ نیز: 

Akhbarbank, www.akhbarbank.com/ news/ 5518; Bmi, www.bmi.ir. 
مسعود تاره